Nàng công chúa bán than
Thuở xưa có một ông vua sinh được ba nàng công chúa. Ba nàng đều đẹp duyên dáng như nhau, nhưng tính tình lại hết sức khác nhau. Hai nàng công chúa lớn chỉ sống ỷ lại. Cả hai đều lấy được chồng con nhà quan, sung túc. Sẵn có vàng bạc của cải, ngày ngày hai nàng chỉ ngồi ăn chơi. Công việc nhà cửa đều phó thác cho người làm, người ở. Còn nàng công chúa Ba thì nghĩ và làm khác hai chị. Nàng không sống dựa vào sung túc mà trái lại hết sức siêng năng làm việc và nhất định không chịu lấy chồng con nhà giàu.
Vào một ngày nọ, vì không nhận lời con trai quan tể tướng nên nàng công chúa Ba bị phụ vương đuổi ra khỏi cung. Đức vua sai người trao cho nàng một con ngựa mù và bảo: – Con đã không muốn sống sung túc thì hãy đi rời khỏi nhà này. Ta muốn xem con làm giàu cách nào bằng hai bàn tay kia và cấm không được quay trở lại cung điện chừng nào chưa có nhiều tiền bạc của cải hơn hai chị gái. Nàng công chúa Ba không chút u sầu, nàng vỗ về con ngựa mù và bảo: – Sau này ta sẽ trở nên sung túc và chữa cho ngựa khỏi mù. Nói rồi nàng nhảy lên lưng ngựa, lặng lẽ lên đường. Con ngựa tuy mù cả hai mắt nhưng đi hết sức đều chân. Đến lúc xẩm tối, ngựa dừng lại trước một túp lều nho nhỏ ven đường mòn bên một cánh rừng. Nàng công chúa xuống ngựa và bước vào lều. Nàng hỏi ra mới biết đây là nhà của một bà già goá chồng. Bà cụ đã ngoài sáu mươi tuổi, có một người con trai vừa tròn ba mươi, chuyên làm nghề đốt than. Bởi thế người ta quen gọi chàng là chàng Đốt Than.
Sau một hồi chuyện trò thăm hỏi, nàng công chúa tự xưng tên và hoàn cảnh của mình và nàng có ý xin ở lại làm dâu bà cụ. Nghe nói vậy bà cụ kinh hãi chắp tay vái lạy nàng công chúa và hết lời từ chối. Chàng Đốt Than cũng không dám nhận lời. Chàng mời nàng công chúa nghỉ lại một đêm rồi sáng sớm mai nàng công chúa định đến đâu chàng dẫn đến đó. Nàng công chúa Ba vô cùng thành thực xin ở lại làm dâu bà cụ và làm vợ chàng Đốt Than. Bà cụ không còn cách nào từ chối, đành phải nhận lời. Sau bữa cơm rau bình thường, nàng công chúa hỏi han mọi việc làm ăn và mọi sinh hoạt sớm tối ở trong nhà. Ba mẹ con thân mật trò chuyện mãi tới khuya.
Qua sáng hôm sau, hai mẹ con bà cụ lại mỗi người mỗi việc như thường lệ. Bà cụ dậy sớm nấu cơm cho con trai ăn trước khi đi làm. Chàng Đốt Than cũng dậy hết sức sớm quẩy sẵn hai gánh nước cho mẹ. Nàng công chúa cũng bắt tay vào công việc. Nàng dậy sớm hơn mọi hôm ở trong cung điện để dọn dẹp nhà cửa, quét tước sân ngõ, thả ngựa đi ăn cỏ. Sau bữa cơm sáng, chàng Đốt Than lại đeo dao, quẩy sọt vào khu rừng. Nàng công chúa Ba ngỏ ý muốn đi theo nhưng bà cụ bảo nàng ở lại cùng cuốc vườn để kịp trồng ngô đúng ngày đúng vụ. Nàng làm việc suốt từ sáng đến chiều nên hết sức mệt. Đến cuối buổi nàng còn tranh thủ cắt thêm một gánh cỏ cho ngựa ăn đêm. Chiều tối, chàng Đốt Than quẩy một gánh than về. Nàng công chúa ra tận ngõ đón chồng.
Từ khi có vợ, chàng không phải đi chợ bán than như mọi khi nữa. Việc bán than đã có vợ giúp nên chàng có nhiều thì giờ vào khu rừng và đốt ngày càng được nhiều than hơn.
Nàng công chúa Ba đã quen đần với công việc. Sau mỗi buổi đi chợ về, nàng lại vác cuốc ra làm vườn. Vào một ngày nọ, nàng cuốc phải một vật hết sức cứng màu vàng, to bằng quả trứng, nhặt lên xem thì đó là một cục vàng, nhìn thấy con dâu nhặt hòn đá cho vào túi bà cụ phì cười cho là người cung các muốn chơi đá làm cảnh và cũng không hỏi nàng. Qua sáng hôm sau nàng công chúa lại cuốc được một cục vàng giống như hôm trước, nàng lại nhặt bỏ vào túi rồi đem cất vào đầu giường nằm. Ngày ngày nàng vẫn cùng mẹ chồng cuốc đất rồi tiếp tục cùng bà cụ gieo trồng. Chàng Đốt Than vẫn vào khu rừng làm than và quẩy về mỗi ngày một gánh nặng.
Tuy bận việc suốt ngày nhưng nàng công chúa không lúc nào quên con ngựa. Hôm nào nàng cũng dành thì giờ cắt thêm cỏ, hái thêm lá rừng cho ngựa ăn đêm. Vào một ngày nọ dắt ngựa đi uống nước nàng gặp một đạo sĩ. Thấy con ngựa béo đẹp nhưng lại mù, đạo sĩ đứng lại hỏi chuyện. Nàng công chúa ngỏ ý muốn chữa mắt cho ngựa. Đạo sĩ mách, muốn chữa cho ngựa khỏi mù thì phải lấy lá mản ở trên đỉnh núi Tiên cho ăn và lấy nước giếng phun ở trên đỉnh núi Tiên cho uống trong ba tháng liền. Nàng công chúa cảm ơn đạo sĩ. Thế rồi từ đấy, chiều nào, sau khi làm vườn xong nàng cũng nhanh chân leo lên đỉnh núi Tiên hái lá mản và múc nước thần về cho ngựa. Nàng kiên trì làm công việc này trong suốt ba tháng ròng. Quả nhiên con ngựa đã khỏi mù.
Vào một ngày nọ, nàng ngỏ ý muốn theo chồng vào khu rừng đốt than nhưng chồng không ưng vì sợ vợ không leo được lên dốc. Chờ chồng đi khỏi, nàng lén theo sau. Tới nơi, nàng công chúa hỏi chồng cách đốn cây chặt cành rồi nàng bắt tay vào công việc. Công việc chặt cây rồi cũng quen dần. Không lâu sau những khúc cây chặt xếp đống chật xung quanh lò than. Nàng công chúa bàn với chồng đào thêm một hai cái lò nữa.
Qua sáng hôm sau, vừa coi lò, chàng Đốt Than vừa cùng vợ đào thêm cái lò thứ hai. Đang đào, chợt nàng công chúa nhìn thấy hai cục vàng, rồi bới lại được thêm hai, ba cục nữa. Nàng thốt lên sung sướng. Rồi sau đó hai vợ chồng còn tìm thêm được hết sức nhiều vàng nữa. Nàng công chúa dặn chồng phải giữ kín chuyện và tìm cách chuyển vàng dần trở về nhà. Từ hôm ấy, chiều nào hai vợ chồng cũng gánh về một gánh than và cho ngựa thồ thêm một gánh. Trong thồ và gánh than nào cũng có mươi, mười lăm cục vàng. Suốt ba tháng trời, hai vợ chồng nàng đã chuyển hết hang vàng trở về nhà, chôn giấu cẩn thận. Vườn ngô do hai bàn tay nàng và bà mẹ vun trồng đã tới vụ bẻ. Nàng phải cùng chồng dựng thêm lều chứa ngô thu hái về. Từ đấy, trong nhà đã có đủ ngô ăn quanh năm và có vàng chi dùng.
Thấy trong nhà đã có vàng gấp năm gấp mười kho vàng của phụ vương, nàng công chúa bàn với chồng và mẹ dựng nhà tậu trâu, mua ruộng. Nàng bảo chồng vào cung đo nhà của đức vua để làm một cái nhà y như thế. Chàng Đốt Than theo lời vợ dặn vào cung đo chiều dài, chiều rộng, chiều cao của cung vua. Đức vua nhìn thấy vậy liền quát hỏi chàng Đốt Than. Chàng không chút kinh hãi đáp lại: – Tôi là người đốt than, chồng của nàng công chúa Ba, là con rể của đức vua. Theo lời nàng công chúa, tôi vào đây đo đạc cung vua để về dựng một cái nhà to cao như vậy. Nghe xong đức vua giận vô cùng, lớn tiếng quát tháo và sai lính đuổi chàng Đốt Than. Hai nàng công chúa lớn cũng ra sân xỉa xói, xỉ vả mắng nhiếc chàng thậm tệ. Chàng Đốt Than không nói không rằng, bình thản bước ra ngoài cổng thành. Về đến nhà, chàng kể lại cho vợ nghe câu chuyện vừa xảy ra ở trong cung điện. Nàng công chúa an ủi chồng: – Sau này ta sẽ làm phụ vương và hai chị biết. Bây giờ chàng hãy chịu khó ít lâu.
Chàng Đốt Than vào thành thuê một đoàn thợ về xây nhà. Đoàn thợ làm ngày làm đêm, chỉ trong vòng hai tháng, tòa nhà đã dựng xong. Ngày trở về nhà mới, nàng bảo chồng sang mời phụ vương và hoàng hậu sang chơi. Lần này vua không quát như trước nhưng vua mỉa mai bảo chàng Đốt Than về làm kiệu bằng vàng và võng vàng sang đón thì vua và hoàng hậu mới đi. Nàng công chúa Ba cho thợ đúc ngay một cái kiệu vàng và một cái võng vàng sang đón vua và hoàng hậu.
Thấy vậy đức vua lấy làm lạ vô cùng. Tuy vua không ưa gì nàng công chúa ngang ngạnh, khó bảo nhưng cũng muốn đến tận nơi, xem nàng công chúa làm ăn như thế nào. Vua cùng hoàng hậu và hai nàng công chúa lớn sang bên nàng công chúa Ba.
Bốn người đến nhà nàng công chúa Ba giữa lúc trong nhà đang đông nghịt những khách đến chúc mừng nhà mới. Ngắm nhìn toà nhà đồ sộ, cột, kèo, xà đều chạm trổ rồng phượng công phu, lại sơn son thiếp vàng sáng chói, đức vua càng sửng sốt. Hai nàng công chúa chị ngẩn người, hết ngắm nhà cửa lại nhìn mâm bàn rồi cùng nhau gật gù thầm khen em gái mãi. Cùng lúc ấy, con ngựa trong tàu hý vang. Chàng Đốt Than dắt con ngựa ra sân. Con ngựa ngẩng cao đầu, vểnh đôi tai, đập bốn vó thình thịch, hý vang như có ý chào mừng đức vua, hoàng hậu và hai nàng công chúa chị. Nhìn con ngựa tốt, khoẻ mạnh, hai mắt lành lặn và sáng ngời, đức vua hết sức cảm động, đến bên ôm lấy cổ ngựa vỗ về.
Sau ba ngày ăn uống linh đình mừng ngôi nhà mới, nhà Vua cùng hoàng hậu và hai nàng công chúa chị ở lại chơi thêm vài ngày. Người rào cũng hỏi han đủ điều. Nghe nàng công chúa Ba kể đầu đuôi mọi công việc làm ăn trong những tháng năm qua, đức vua hết lời khen ngợi. Biết hai nàng công chúa chị ngồi ăn núi lở, vốn liếng đã cạn nhiều, nàng công chúa Ba tặng mỗi chị vài chục cục vàng. Nàng tha thiết khẩn khoản mời hoàng hậu ở lại với nàng cho vui. Kể từ đó vợ chồng nàng cùng sống với hai bà mẹ những ngày tháng yên ấm, hạnh phúc.
