Bí ẩn thành cổ ở sa mạc

Giữa vùng sa mạc mênh mông phủ một màu cát vàng, nơi dường như không thể nhìn thấy đường chân trời, ban ngày nhiệt độ cao nhất có thể vượt quá 40 độ C, còn ban đêm có thể hạ xuống -40 độ C. Một vùng đất khắc nghiệt đến mức động vật cũng ngại đặt chân tới, thử hỏi có ai muốn định cư ở nơi ấy?

Thế nhưng điều kỳ lạ đã xảy ra: năm 1862, nhà khảo cổ học người Pháp Me Dawallgai lần đầu tiên phát hiện ra hàng trăm thành cổ đã bị vùi lấp hơn 1000 năm ở phía Bắc sa mạc lớn Syrian. Từ những vương phủ, điện miếu cao vút, những bức tường rộng lớn và lớp nham thạch đá trắng rải trên nền đất, không khó để nhận ra sự phồn vinh xưa kia của các thành cổ này. Thế nhưng qua những con đường hoang tàn, tĩnh mịch, những trận bão cát bay mịt mù và các ngôi nhà bị cát vùi lấp một nửa, người ta cũng thấy rõ nơi đây nay chỉ còn là một “Thành phố chết”.

Theo sử sách ghi chép, hơn 6000 năm trước, đây từng là trục giao thông nối Syrian với các nước ở phương Tây và phương Đông, đồng thời là một trong những vùng đất phát sinh nền văn minh cổ đại. Một thành phố từng phát triển thịnh vượng như vậy, vì sao lại bị nhân loại lãng quên để rồi trở thành “Thành phố chết” như ngày nay?

Một nhà khảo cổ học cho rằng, nguyên nhân có thể bắt nguồn từ sự suy thoái kinh tế. Vào năm 611, vua Parsian đánh hạ Antiosz, cắt đứt tuyến giao thông dẫn tới các nước phương Tây, khiến các thương nhân thường đi qua vùng đất này buộc phải đổi đường. Hàng hóa ở đây không còn lưu thông thuận lợi, nền kinh tế dần trì trệ, và thành cổ cũng vì thế mà từ cảnh hưng thịnh đi đến suy vong.

Một số nhà khảo cổ học khác lại không đồng tình với quan điểm ấy. Họ cho rằng yếu tố kinh tế không tác động quá lớn đến sự suy vong của thành cổ, mà nước mới là tài sản quý báu nhất. Dù thành cổ từng có hệ thống sông ngòi, kênh mương đan xen chằng chịt cùng nhiều bể chứa nước, nhưng nếu trời không mưa, nước vẫn trở thành vấn đề quyết định sự sinh tồn hay diệt vong của cư dân nơi đây. Thêm vào đó, đế quốc La Mã nằm không xa vùng đất này, còn đế quốc Bizantine cũng ngày càng phồn vinh, nên việc một lượng lớn dân cư trong thành cổ chuyển đến nơi khác sinh sống là điều khó tránh khỏi. Theo dòng thời gian, thành cổ ấy dần trở nên hoang tàn.

Vậy điều gì đã khiến những con người ấy đến xây thành quách giữa sa mạc? Trước môi trường khắc nghiệt quanh thành cổ, họ đã giải quyết vấn đề sinh tồn ra sao? Với họ, duy trì cuộc sống ở đây vốn đã không hề đơn giản, vậy làm thế nào họ còn có thể tạo nên kỳ tích xây dựng thành cổ? Những nghi vấn này thật sự khiến nhiều nhà khảo cổ vẫn chưa thể giải thích, và họ còn phải tiếp tục chờ đợi các chứng cứ thực tế mới để tìm ra câu trả lời.