Bí ẩn những tượng đá khổng lồ trên đảo Phục Sinh

Đảo Rapanui, còn được gọi là đảo Phục Sinh của Chilê, là một trong những nơi cô lập nhất trên Trái Đất. Hòn đảo nằm giữa mênh mông biển cả Nam Thái Bình Dương, cách bờ biển Nam Mỹ 3.700km và cách hòn đảo có người sinh sống gần nhất cũng tới 1.000km. Khi được phát hiện, trên đảo đã có hai loại dấu vết cư trú: một là cộng đồng người Pôlinêxia sống trong điều kiện rất thô sơ, gần như còn ở thời kỳ nguyên thủy; hai là những tác phẩm điêu khắc bằng đá tảng, đại diện cho một nền văn minh từng phát triển cao.

Cư dân trên đảo hiện nay vừa không có kỹ thuật điêu khắc để tạo nên những tượng đá có nghệ thuật tạo hình cao như vậy, vừa không có kỹ thuật hàng hải để vượt hàng ngàn cây số đường biển nhằm đưa những bức tượng đá khổng lồ này từ nơi khác đến. Người ta tự hỏi: Ai đã tạc nên những tượng đá đó? Họ làm ra chúng cho ai? Mục đích là gì? Tất cả những câu hỏi ấy khiến hòn đảo này bị bao phủ bởi một bức màn bí mật.

Lịch sử phát hiện đảo Rapanui chưa kéo dài quá lâu. Năm 1722, người Hà Lan lần đầu tiên đặt chân lên hòn đảo này và đặt tên cho nó. Hôm đó là ngày 5 tháng Tư, đúng vào Lễ Phục Sinh, nên họ gọi nơi đây là “đảo Lễ Phục Sinh”. Còn tên Rapanui, do người dân trên đảo đặt, có nghĩa là đảo tượng đá.

Về sau, người Tây Ban Nha cùng các nhà thám hiểm châu Âu nhiều lần đặt chân lên đảo trong nhiều năm. Điều khiến những người thám hiểm hứng thú nhất là trên hòn đảo hoang nhỏ bé và cô độc này vẫn có cư dân sinh sống. Quan trọng hơn nữa, trên đảo có hàng trăm pho tượng đá khổng lồ. Những tượng đá này được người dân địa phương gọi là “Moai”, có đặc trưng rất nổi bật: khuôn mặt đều dài khác thường, mũi hơi hếch, đôi môi mỏng hơi dẩu, vầng trán rộng hơi ngửa ra, dái tai lớn rủ xuống. Trên thân tượng có chạm hình chim bay, cùng hai cánh tay buông thõng hai bên. Tất cả những nét tạo hình ấy khiến tượng đá mang phong thái rất riêng, chỉ cần nhìn thoáng qua cũng có thể nhận ra. Ngoài ra, một số tượng còn đội mũ đỏ hình trụ tròn, người bản xứ gọi là “Paucaau”. Nhìn từ xa, chúng giống như những chiếc vương miện màu hồng, làm cho tượng đá càng thêm vẻ tôn quý và sắc thái cao ngạo.

Trong số 600 pho tượng đó, chỉ có khoảng 30 tượng được vinh dự đội mũ đỏ. Số tượng có mũ được phân bố như sau: bờ Đông Nam của đảo có 15 chiếc, bờ Bắc đảo có 10 chiếc và bờ Tây đảo có 6 chiếc. Những tượng đá đội mũ đỏ trông giống như các nhà quý tộc giữa đám tượng bình dân.

Những tượng đá được người đời ca ngợi đã trở thành biểu tượng của hòn đảo nhỏ cô đơn nơi chân trời góc biển. Nhưng khi chiêm ngưỡng những pho tượng ấy, người ta lại thắc mắc: Tượng đá đại diện cho điều gì? Vì sao thổ dân trên đảo, với những dụng cụ thô sơ, lại có thể tạo ra các công trình như thế?

Khi tìm hiểu nguồn gốc, các nhà khảo cổ học và địa chất học chỉ nhận được câu trả lời từ người dân trên đảo rằng không ai biết gì về lai lịch của những tượng đá ấy; họ, cũng như chúng ta, đều không tham gia vào việc tạo tượng.

Những tượng đá khổng lồ trên đảo Rapanui được du khách đưa vào du ký, hồi ký, nhật ký, miêu tả,... và ngày càng trở nên bí ẩn. Các tượng đá này có tạo hình thống nhất: hình người với khuôn mặt dài nhỏ, thần sắc đờ đẫn, chứng tỏ chúng được gia công theo một hình mẫu chung. Phong cách đặc biệt mà tượng đá thể hiện không nơi nào khác có, cho thấy chúng là sản phẩm của chính hòn đảo này, khó có thể là ảnh hưởng ngoại lai. Tuy nhiên, cũng có học giả cho rằng tạo hình của chúng có phần giống tượng người đá tại di chỉ văn hóa của người Anhđiêng và Maya ở Tinacacoa, Mexico. Phải chăng nền văn hóa Mexico cổ đại đã ảnh hưởng đến chúng, trong khi Mexico cách đảo Rapanui hàng ngàn cây số? Điều đó liệu có khả năng không?

Khả năng ấy gần như không thể xảy ra. Bởi những tượng đá này, nhỏ nhất cũng nặng khoảng 2,5 tấn, còn tượng lớn có thể nặng tới khoảng 50 tấn; một số tượng còn đội mũ. Mũ đá cũng là vật nặng tới hàng tấn. Chúng đã được những người khai thác đá đục lấy ra như thế nào, dùng cách gì để vận chuyển đến nơi xa xôi rồi dựng lên sừng sững và vững chãi như vậy? Hơn nữa, mấy thế kỷ trước, cư dân trên đảo còn chưa biết đến đồ sắt.

Vậy ai là người chế tác ra những tượng đá trên đảo, trong khi chính cư dân nơi đây cũng không có khả năng làm điều đó?

Các nhà khảo cổ phân tích cách bố trí những pho tượng khổng lồ trên đảo và phát hiện rằng nơi khai thác đá nằm trên dãy núi Ranôrakô. Hàng chục vạn mét khối đá cứng đã được đục lấy ra, khắp nơi còn vương vãi đầy đá vụn. Những tượng đá khổng lồ sau khi hoàn thành được chuyển đến nơi xa để dựng lên. Trên “công trường” vẫn còn ngổn ngang hàng trăm tảng đá chưa được gia công và những pho tượng đang chế tác dang dở. Một pho trong số đó đặc biệt kỳ lạ: phần mặt của tượng đá đã được tạc xong, nhưng phần sau đầu vẫn còn liền với núi đá. Thực ra, chỉ cần thêm vài nhát đục nữa là có thể tách tượng khỏi núi, nhưng tác giả của nó lại không làm như vậy; dường như họ bất ngờ phát hiện điều gì đó rồi vội vã bỏ đi.

Phóng tầm mắt ra toàn bộ “công trường” khai thác đá, người ta nhìn thấy một quang cảnh đồ sộ và khó có thể tưởng tượng điều gì đã xảy ra khiến tất cả thợ đá kéo nhau rời bỏ nơi này. Trên “công trường”, những mảnh đá vỡ và đá vụn bị bỏ lại tứ tung, tựa như dấu vết của một cuộc tháo chạy hỗn loạn. Trên các mảnh đá ấy vẫn còn những vết đục khá sâu và mạt đá bắn tung tóe khắp nơi, chứng tỏ nơi đây từng tràn đầy không khí vui vẻ và lao động hăng say.

Những tác phẩm ở các mức độ hoàn thiện khác nhau trên công trường như đã đóng băng dấu vết thời gian tại đó. Vậy trên đảo đã xảy ra chuyện gì?

Núi lửa phun trào chăng? Bởi hòn đảo này được hình thành từ chính núi lửa. Tuy nhiên, các nhà địa chất cho rằng tuy Rapanui là đảo núi lửa, nhưng núi lửa đã tắt từ lâu, trước cả khi loài người đến cư trú trên đảo, và kể từ đó nó luôn ổn định. Hay nơi đây bị cuồng phong, sóng dữ hoặc một tai họa nào đó buộc công trường phải ngừng hoạt động? Cư dân trên đảo đã quá quen với sóng gió, chắc chắn không thể chỉ vì cuồng phong mà hoảng loạn. Và nếu đúng như vậy, sau khi tai qua nạn khỏi, công việc hoàn toàn có thể tiếp tục. Nhưng họ đã không làm thế.

Vì sao lại như vậy? Vì sao phải tạc những tượng đá khổng lồ này là một điều bí ẩn, và vì sao công trường đá đột ngột dừng mọi công việc lại là một bí ẩn khác.

Rất nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu 600 pho tượng rải rác trên đảo, cùng quy mô và địa hình tại những nơi khai thác đá để tạc tượng, rồi cho rằng khối lượng công việc như vậy đòi hỏi phải có 5.000 lao động khỏe mạnh mới có thể đảm đương. Họ đã tiến hành thí nghiệm, tạc một pho tượng hình người cỡ trung bình và nhận thấy phải cần hơn mười thợ làm việc suốt một năm. Dùng hệ thống con lăn gỗ để kéo trượt gần như là cách duy nhất giải quyết vấn đề vận chuyển trên đảo. Hơn nữa, phương pháp vận chuyển nguyên thủy đó có thể đưa những vật khổng lồ đến bất cứ nơi nào trên đảo. Rõ ràng cách thức này đòi hỏi rất nhiều sức lao động. Trong khi đó, khi ông Jacôbơ Rugơven mới đến đảo, ông nói rằng trên đảo dường như không có cây cối gì cả. Vì vậy, không thể dùng con lăn gỗ để vận chuyển những tượng đá khổng lồ đó.

Vậy những pho tượng ấy đã được vận chuyển bằng cách nào trên đảo?

Ngoài ra, trong số những tượng đá trên đảo, không ít tượng đội mũ đá. Những chiếc mũ đá nặng từ 2 đến 10 tấn, lại đặt ra thêm một vấn đề: muốn đưa được những chiếc mũ đá ấy lên đầu tượng đá khổng lồ thì ít nhất cũng phải có thiết bị cần cẩu. Trên đảo không có cây cối, ngay cả gỗ làm con lăn cũng không có, vậy lấy vật liệu gì để làm cần cẩu?

Tiếp đến, 5.000 lao động khỏe mạnh ấy ăn bằng gì, sống ra sao? Trong thời kỳ lịch sử xa xưa đó, trên đảo chỉ có vài trăm thổ dân. Họ sống trong điều kiện rất thô sơ như người nguyên thủy, làm gì có đủ lương thực để cung cấp cho 5.000 miệng ăn lao động. Vỏ cây trên đảo, việc trồng cấy lương thực, hay thỉnh thoảng có tôm cá trôi dạt vào bãi cát cũng không thể đáp ứng nổi nhu cầu sinh hoạt tối thiểu của họ.

Hiện nay trên đảo cũng chỉ có 1.800 người, rất nhiều đồ dùng sinh hoạt vẫn phải dựa vào nguồn cung cấp từ đất liền.

Có lẽ thế lực tôn giáo đã buộc thổ dân trên đảo sáng tạo nên kỳ tích thế gian này. Song thổ dân trên đảo vốn là những cư dân nguyên thủy, chưa có tín ngưỡng tôn giáo nào rõ rệt. Mãi đến thế kỷ 19, khi các giáo sĩ người Pháp tới truyền đạo, họ mới dần tiếp thu đạo Thiên Chúa Rôma. Những tượng đá đứng nhìn ra biển dường như đại diện cho một thứ tôn giáo mà ngay cả người dân trên đảo cũng không hiểu rõ.

Nữ sĩ, đội trưởng đội khảo sát của Viện bảo tàng Britain Scoxơbe Rôtơli, đã ghi lại trong hồi ký của mình bằng giọng xúc động và mơ hồ: “... vì không khí trên đảo khiến chúng tôi có cảm giác rằng xưa kia nó đã từng tồn tại mà ngày nay thì đã mất đi một quy hoạch quá đồ sộ với một khí thế vô biên. Nhưng rốt cuộc nó là cái gì? Và nó vì cái gì?”