Vì sao có thể dự đoán thời tiết qua hình dạng Mặt trăng?
Dân gian Trung Quốc có không ít câu ngạn ngữ dự báo thời tiết dựa vào hình dạng của Mặt trăng. Ví dụ: “Không sợ mồng một âm u, chỉ sợ mồng hai mồng ba mưa xuống; không sợ mười lăm, mười sáu âm u, chỉ sợ mười bảy mười tám mưa rơi”, hoặc “Trước xem mồng hai mồng ba, sau xem mười bảy mười tám”. Câu ngạn ngữ thứ nhất có nghĩa là vào ngày mồng một và ngày mười lăm, mười sáu âm lịch, nếu trời hơi âm u thì chưa đáng ngại; nhưng nếu ngày mồng hai, mồng ba hoặc ngày mười bảy, mười tám có mưa thì những ngày tiếp theo mưa có thể to hơn và kéo dài hơn. Câu thứ hai có nghĩa là sự thay đổi thời tiết của nửa tháng đầu chủ yếu nên theo dõi vào ngày mồng hai, mồng ba; còn sự thay đổi thời tiết của nửa tháng sau chủ yếu nên theo dõi vào ngày mười bảy, mười tám. Thực ra, ý nghĩa của hai câu ngạn ngữ này khá giống nhau. Ở vùng lưu vực sông Trường Giang của Trung Quốc cũng có những câu như: “Bán bức Nga Mi nguyệt”, chỉ ánh trăng đầu tháng âm lịch, “việt tà tà bất lạc, việt đoạn đoạn bất trụ”, hay “minh nguyệt chiếu thấp địa, bất lạc chân hi kì”; tất cả đều là những câu ngạn ngữ thời tiết liên quan đến hình dạng trăng. Muốn hiểu vì sao có thể dựa vào hình dạng trăng để dự báo thời tiết, trước hết cần hiểu hình dạng trăng là gì.
Hình dạng trăng chính là sự thay đổi tròn khuyết của Mặt trăng. Trong một tháng âm lịch, vị trí của Mặt trăng, Mặt trời và Trái đất đều thay đổi. Khi Mặt trăng nằm giữa Mặt trời và Trái đất, từ Trái đất ta không thể nhìn thấy phần ánh sáng Mặt trời được Mặt trăng phản chiếu, nên Mặt trăng lúc ấy trông có màu đen; ngày đó là mồng một âm lịch, trong thiên văn học gọi là Sóc. Khi Mặt trời và Mặt trăng ở hai phía của Trái đất, cùng với Trái đất tạo thành một đường thẳng, từ Trái đất ta thấy Mặt trăng tròn nhất và sáng nhất; ngày đó gọi là Vọng, tức ngày mười lăm hoặc mười sáu âm lịch. Khi Mặt trăng, Mặt trời và Trái đất tạo thành góc vuông 90 độ, nhìn từ Trái đất sẽ thấy nửa bên phải của Mặt trăng sáng; ngày đó gọi là Thượng huyền, tức mồng tám hoặc mồng chín âm lịch. Khi Mặt trăng, Mặt trời và Trái đất tạo thành góc 270 độ, nhìn từ Trái đất sẽ thấy Mặt trăng sáng nửa bên trái; ngày đó gọi là Hạ huyền, tức ngày hai mươi hai hoặc hai mươi ba âm lịch. Vì vậy, chu kỳ biến đổi tròn khuyết của Mặt trăng, tức chu kỳ dạng trăng, chính là một tháng âm lịch, cũng là một tháng sóc vọng trong thiên văn học. Chúng ta biết rằng Mặt trời và Mặt trăng có lực dẫn triều đối với Trái đất, có thể làm nước biển dâng lên hạ xuống, đồng thời cũng khiến lớp vỏ Trái đất chuyển động lên xuống. Đó là thủy triều và triều đất. Trước đây nhiều người cho rằng ảnh hưởng của lực dẫn triều đối với khí quyển không lớn. Nhưng gần 20 năm trở lại đây, các nhà khoa học Trung Quốc nghiên cứu và phát hiện lực dẫn triều của Mặt trăng và Mặt trời có tác động lớn tới sự vận động của khí quyển và sự thay đổi thời tiết, đặc biệt là những biến đổi thời tiết đột ngột và các hiện tượng thời tiết gây hại thường có liên quan đến sự thay đổi của lực dẫn triều. Trong một tháng âm lịch, ngày Sóc và ngày Vọng là lúc lực dẫn triều của Mặt trăng và Mặt trời hợp lại mạnh nhất, sau đó hợp lực này dần giảm đi. Nếu vào mồng một âm lịch, tức ngày Sóc, và ngày mười lăm, mười sáu âm lịch, tức ngày Vọng, thời tiết không chuyển từ sáng sủa sang âm u, nhưng đến mồng hai, mồng ba hoặc mười bảy, mười tám âm lịch thời tiết lại chuyển xấu, điều đó cho thấy lực dẫn triều có thể có biến đổi khác thường, hoặc có một quá trình thời tiết khá lớn đang ảnh hưởng đến khu vực đó. Đây là dấu hiệu báo trước trong thời gian sắp tới thời tiết có thể tiếp tục xấu đi, cần đề phòng sự chuyển biến bất lợi. Đó chính là ý nghĩa của câu “không sợ mồng một âm u, chỉ sợ mồng hai mồng ba mưa xuống”.
Dựa vào dạng trăng để dự báo thời tiết có cơ sở khoa học nhất định. Ngày nay, các nhà khí tượng đã cơ bản làm rõ được ảnh hưởng cụ thể của lực dẫn triều đối với thời tiết, đồng thời có thể trực tiếp dựa vào sự thay đổi của lực dẫn triều, kết hợp với các biến đổi của tình hình thời tiết như áp suất cao, áp suất thấp để dự đoán xu hướng thời tiết sắp tới.
