Vì sao xuất hiện "phản ứng chênh lệch giờ"?
Những người đi xa để tham gia thi đấu, biểu diễn hoặc du lịch... thường phải đi máy bay đường dài. Khi đó, cơ thể dễ xuất hiện một vấn đề khiến nhiều người đau đầu, gọi là “phản ứng chênh lệch giờ”. Sau khi đến nơi mới, ban ngày họ thường cảm thấy mệt mỏi, lơ mơ buồn ngủ, ăn không ngon; còn buổi tối lại hưng phấn khác thường và khó ngủ.
Đó là phản ứng của cơ thể khi chưa quen với sự chênh lệch thời gian. Mọi người đều biết Trái đất tự quay từ Tây sang Đông, cứ 24 giờ quay được 360 độ, tức mỗi giờ quay được 15 độ. Ở những kinh độ khác nhau, múi giờ cũng khác nhau. Người ta quy định cứ cách 15 kinh độ là một múi giờ, toàn cầu được chia thành 24 múi giờ. Cùng một múi giờ thì dùng chung một giờ; giữa hai múi giờ liền kề chênh nhau một giờ, phía Đông sớm hơn, phía Tây muộn hơn. Khi ánh sáng Mặt trời di chuyển trên mặt đất 15 độ, nó chuyển sang một múi giờ khác. Việc ánh sáng Mặt trời đến sớm hay muộn quy định sự biến đổi giờ tiêu chuẩn ở nơi đó. Máy bay đi từ Đông sang Tây phù hợp với sự chuyển dịch của ánh sáng Mặt trời, nên thời gian như được “co ngắn” lại. Ví dụ, từ Thượng Hải bay đến Oasinhtơn mất 12 tiếng, vượt qua 13 múi giờ; nếu khởi hành lúc 9 giờ sáng ngày 1/6, thì khi đến nơi vẫn là 8 giờ sáng ngày 1/6 ở Oasinhtơn, trong khi lúc đó ở Thượng Hải đã là 9 giờ tối. Ngược lại, khi máy bay bay về phía Tây thì thời gian sẽ như được “kéo dài” ra.
Giống như quy luật chuyển động hằng ngày của Trái đất, cơ thể con người cũng có quy luật hoạt động 24 giờ trong một ngày. Người ta quen ban ngày làm việc, ban đêm nghỉ ngơi. Thân nhiệt bình thường của con người thấp nhất vào buổi sáng và cao nhất vào chiều tối. Nhịp tim, nhịp thở ban ngày nhanh hơn, ban đêm thấp hơn. Số lượng hồng cầu và bạch cầu trong máu thấp nhất vào buổi sáng, rồi tăng nhiều hơn vào buổi tối.
Các chất nội tiết hằng ngày cũng có lúc tăng, lúc giảm. Ví dụ, nội tiết tố vỏ thượng thận ban đêm ít, ban ngày nhiều; còn kích thích tố sinh trưởng ban ngày ít, ban đêm nhiều. Những điều này đều thể hiện quy luật biến đổi theo chu kỳ ngày đêm của sinh lý cơ thể. Sự hình thành quy luật sinh lý ấy có liên quan mật thiết đến sự biến đổi lâu dài của thời gian chiếu sáng Mặt trời, nhiệt độ, áp suất không khí và độ ẩm môi trường.
Khi đi máy bay về phía Đông hoặc phía Tây trong thời gian ngắn, xuyên qua nhiều múi giờ, thời gian ngày đêm cũng thay đổi theo. Việc ngủ, thức, thân nhiệt, huyết áp, sự tiết các chất kích thích tố... vốn có nhịp điệu sinh lý bình thường sẽ bị đảo lộn, thậm chí đảo ngược. Như ví dụ trên, từ Thượng Hải khởi hành buổi sáng, sau 12 tiếng đến Oasinhtơn vẫn là buổi sáng; trong khi theo nhịp bình thường, đó lại là lúc trời tối và hành khách cần nghỉ ngơi. Vì vậy, tuy ở nơi đến là buổi sáng, người ta vẫn lơ mơ buồn ngủ, mệt mỏi, khả năng chú ý và hiệu suất làm việc giảm thấp. Sau vài ngày hoặc vài tuần, nhịp điệu tâm lý và sinh lý của cơ thể sẽ tự điều chỉnh để thích nghi với môi trường mới, và phản ứng chênh lệch giờ sẽ dần mất đi.
