Tại sao có một số loài cá ở biển sâu lại có thể phát sáng?
Một số loài cá biển, đặc biệt là những loài sống ở biển sâu nơi ánh sáng rất yếu, có thể phát ra ánh sáng lấp lánh. Ví dụ có một loài cá ông cụ, trên đầu có một chiếc “cần câu”; phần trước của “cần câu” ấy thỉnh thoảng phát ra những tia sáng nhỏ li ti để dụ cá con.
Cá phát sáng bằng cách nào? Các nhà khoa học phát hiện trong cơ thể những loài cá này có cơ quan phát sáng. Cơ quan phát sáng đơn giản có thể chỉ là một tuyến hình ống nằm trên bề mặt da. Một số cơ quan phát sáng lại có tầng tế bào phát sáng và tế bào sắc tố bao quanh bên ngoài tế bào tuyến. Có loại cấu tạo phức tạp hơn, phía trên còn có màng che. Phần lớn cơ quan phát sáng của cá nằm hai bên thân và ẩn trong da, nhưng ở một số loài, chúng phân bố ở phần đầu hoặc những vị trí khác, như cơ quan phát sáng trên “cần câu” của cá ông cụ.
Vậy cơ quan phát sáng tạo ra ánh sáng như thế nào?
Tế bào tuyến trong cơ quan phát sáng có thể tiết ra một chất dịch nhầy chứa chất phốt pho. Dưới tác dụng của chất xúc tác oxy hóa, phốt pho bị oxy hóa và phát sáng. Ngoài ra, ở nhiều loài cá còn có vi khuẩn phát sáng sống trong cơ quan phát sáng; ánh sáng sinh ra nhờ hoạt động của những vi khuẩn này. Khi cá chịu kích thích cơ học hoặc hóa học, các cơ của cơ quan phát sáng dưới sự chi phối của thần kinh sẽ co lại, đẩy chất tiết hoặc vi khuẩn phát sáng ra ngoài. Nhờ phản ứng oxy hóa, một luồng ánh sáng xuất hiện. Có khi ánh sáng khá ổn định và kéo dài, có khi chỉ lóe lên vài giây như sao băng lướt qua bầu trời đêm. Ở một số loài, ánh sáng lạnh phát ra lúc sáng lúc tối, ẩn hiện không đều. Hiện tượng này liên quan đến tế bào sắc tố và màng che. Sắc tố trong tế bào lúc lan rộng, lúc tập trung, làm ánh sáng thay đổi; còn màng che có thể tạm thời che nguồn sáng, khiến ánh sáng tắt dần rồi lại hiện ra, tạo nên sự nhấp nháy rất đẹp.
Vì sao cá ở biển sâu cần phát sáng? Trong môi trường tối, ánh sáng giúp chúng nhận ra đồng loại, dụ con mồi và phòng vệ trước kẻ địch. Qua quá trình đấu tranh sinh tồn lâu dài, đặc điểm biến dị này dần được tích lũy, củng cố qua các thế hệ và trở thành bản năng thích nghi với môi trường.
