Tại sao lại phải đào cây phòng phong (một vị thuốc Đông y) vào mùa xuân?

Cây phòng phong là một loài thực vật dùng làm thuốc; rễ của nó chính là vị phòng phong trong Đông y, có tác dụng ra mồ hôi, trừ gió, giảm đau. Loài cây này phân bố ở nhiều nơi của Trung Quốc như Đông Bắc, Nội Mông, Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Đông, Sơn Tây và Thiểm Tây.

Cây phòng phong thích sống trong rừng cây rậm rạp ở thảo nguyên hoặc trên những đồi núi hoang sơ. Khi người hái thuốc đi thu lượm và đào cây phòng phong, họ phát hiện có cây không ra hoa kết quả, có cây lại ra hoa kết quả. Vì thế, họ gọi loại không ra hoa kết quả là “phòng phong đực”, còn loại ra hoa kết quả là “phòng phong cái”. “Phòng phong đực” có rễ mọc rậm rạp, phần vỏ nhiều dịch, tính gỗ ít, khá mềm và nhẵn; lõi gỗ thường có vằn giống hoa cúc, sau khi đào lên phơi khô có thể dùng làm thuốc. Còn “phòng phong cái” có rễ mọc thưa, phần dịch vỏ ít, xốp mềm, tính gỗ nhiều, chất lượng kém; sau khi phơi khô thường bị rỗng, không thể dùng làm thuốc.

Vì sao cây phòng phong lại có hiện tượng cây cái và cây đực như vậy?

Thực ra, phòng phong là thực vật thân thảo sống lâu năm, thuộc loài lưỡng tính, không phân đực cái. Trong môi trường bình thường, phòng phong sinh trưởng đến năm thứ ba mới ra hoa kết quả. Vì vậy, thu hoạch giống thường phải sau ba năm; còn thu hoạch rễ càng muộn thì rễ càng nhiều, nói chung sau khoảng 7 – 8 năm mới có giá trị để đào.

Hằng năm vào mùa xuân, cây phòng phong đều mọc thêm mầm trên mặt đất. Nhưng có một số cây sau khi ra mầm mới, do không đủ ánh sáng, mầm hoa không thể hình thành; hoặc do động vật và con người phá hoại nên không thể ra hoa kết quả. Những cây này trong năm đó chỉ mọc thân và lá, trở thành loại người hái thuốc gọi là phòng phong đực. Vì năm đó chỉ ra lá, thân cành thô khỏe, lá to rộng và bóng, các chất dinh dưỡng hữu cơ do lá tạo ra có thể tập trung vận chuyển xuống phần rễ dưới đất, nên chất lượng rễ cao. Còn cây đã ra hoa kết quả thì chất dinh dưỡng chuyển lên hoa rồi cung cấp cho quả, khiến rễ ít dinh dưỡng hơn và chất lượng kém. Người hái thuốc phát hiện hiện tượng này nên chỉ đào rễ “cây phòng phong đực”, không lấy rễ “cây phòng phong cái”.

Hiểu rõ điều ấy sẽ biết vì sao người hái thuốc thường đào cây phòng phong vào mùa xuân. Sau hai mùa thu và đông, rễ cây tích lũy nhiều chất dinh dưỡng để cung cấp cho cây sinh trưởng, phát dục trong năm sau; lúc này chất lượng rễ khá cao. Đến mùa hè và mùa thu, cây phòng phong thường ra hoa kết quả, chất lượng rễ giảm, nên phòng phong đào được lúc đó đương nhiên không tốt bằng.

Cây phòng phong trồng nhân tạo thường phải sau 7 – 8 năm mới có thể đào. Để bảo đảm chất lượng và sản lượng rễ, cần khống chế không cho cây trổ bông ra hoa quá sớm. Biện pháp cụ thể gồm: một là tăng mật độ trồng, vì khi mật độ tăng, không gian quang hợp của cây phòng phong giảm, tỷ lệ trổ bông ra hoa cũng giảm, từ đó thúc đẩy cơ quan dinh dưỡng sinh trưởng; hai là giảm số lần xới đất, để giữa ruộng có các loại cỏ tạp sinh sống, khiến cây phòng phong ở trong môi trường nửa hoang dại, qua đó cũng ảnh hưởng đến sự ra hoa kết quả và giúp bảo đảm chất lượng rễ.