Tại sao mắt của cá thờn bơn có thể mọc ở cùng một bên?
Mọi người đều biết cá thờn bơn có hình dáng rất kỳ lạ: mắt của nó không mọc đối xứng hai bên đầu như cá thông thường, mà cùng nằm ở một bên cơ thể. Thêm vào đó thân cá rất dẹt, hai bên không đối xứng, nên từng có người tưởng nhầm rằng loài cá này là hai con cá dính liền nhau cùng bơi và cùng sống. Người xưa còn liên tưởng nó với phượng hoàng, loài chim tưởng tượng sống có đôi trong truyền thuyết.
Thực ra, cá thờn bơn sống riêng lẻ như các loài cá khác. Hai mắt mọc cùng một bên là kết quả của quá trình thích nghi dần với môi trường. Khi vừa nở từ trứng, cá thờn bơn con cũng giống những cá con khác, hai mắt mọc đối xứng ở hai bên đầu. Lúc ấy chúng rất linh hoạt và thường bơi lên mặt nước. Nhưng khoảng 20 ngày sau, khi thân dài chừng 1 cm, do các bộ phận cơ thể phát triển không cân bằng, nó dần nghiêng người khi bơi và bắt đầu nằm nghiêng ở đáy biển. Cùng lúc đó, mắt ở phía dưới do phần mô mềm dưới mắt không ngừng phát triển nên dần dịch chuyển lên phía trên, vượt qua sống lưng để nằm cùng phía với mắt vốn đã ở trên. Khi đến vị trí thích hợp, xương hốc mắt cũng đã hình thành theo vị trí mới, sau đó mắt không di chuyển nữa mà cố định lại.
Vì cá thờn bơn sống lâu dài ở đáy biển, hai mắt cùng nằm phía trên giúp nó dễ phát hiện kẻ địch và bắt mồi. Ngoài đôi mắt đặc biệt, màu da của nó cũng thay đổi rất rõ. Phần thân phía dưới thường áp xuống đáy biển nên sắc tố nhạt hơn, còn phần trên có màu nâu gần giống màu đất đáy biển, hoặc biến thành các đốm lấm chấm theo màu nền xung quanh. Điều này vừa giúp nó tránh tầm mắt kẻ địch, vừa thuận lợi cho việc kiếm ăn.
Cá thờn bơn có nhiều loại, chủ yếu gồm bốn nhóm lớn. Trong đó có hai nhóm có đuôi: nếu hai mắt đều nằm bên trái cơ thể thì gọi là “cá bình”, nếu nằm bên phải thì gọi là “cá bơn”. Hai nhóm khác không có đuôi rõ, vây đuôi và vây lưng liền thành một dải, hình dạng giống cái lưỡi; nếu mắt đều nằm bên trái thân cá thì gọi là “cá tháp hình lưỡi”, nằm bên phải thì gọi là “cá tháp”.
Những ngư dân có kinh nghiệm còn dựa vào thói quen sống sát đáy biển của cá thờn bơn để xác định độ nặng nhẹ khi thả lưới. Nếu trong lưới có nhiều cá thờn bơn, chứng tỏ lưới đã chạm xuống lớp bùn đất đáy biển; nếu trong lưới rất ít hoặc không có cá thờn bơn, nghĩa là lưới thả quá nhẹ, còn cách đáy biển một khoảng. Vì vậy, ngư dân gọi cá thờn bơn là “máy tính toán xác định mức độ tung lưới nặng nhẹ” của tự nhiên.
