Có phải máy bay đều phải bay rất cao?

Mọi người đều biết rằng máy bay thông thường nói chung càng bay cao càng tốt. Xét về mặt quân sự, khi không chiến, nếu bay cao hơn máy bay kẻ thù thì có thể ở tư thế cao nhìn xuống, dễ công kích đối phương; còn đối với máy bay ném bom và máy bay trinh sát, bay càng cao càng có lợi, dễ thoát khỏi sự công kích của máy bay đối phương và sự chặn đánh bằng hỏa lực của pháo mặt đất.

Xét về mặt dân dụng, khi bay cao, lực cản không khí nhỏ hơn, luồng không khí tương đối ổn định, hành khách ngồi trong máy bay có thể ít bị xóc hơn. Nếu bay trên vùng cao nguyên, như cao nguyên Thanh Hải, Tây Tạng của Trung Quốc, nơi độ cao so với mực nước biển phần lớn trên 4000 - 5000 m, lại thêm địa hình tương đối phức tạp, máy bay cần bay cao mới bảo đảm an toàn.

Tuy nhiên, do sự phát triển của kỹ thuật phòng không hiện đại, hiện nay có loại máy bay quân sự lại ngược lại: máy bay không đòi hỏi bay cao, trái lại, bay càng thấp càng tốt. Điều này nghe có vẻ khó hiểu, tại sao phải bay thấp?

Lý do là máy bay quân sự bay cao rất dễ bị radar của đối phương phát hiện. Sóng điện vô tuyến do radar phát ra khi gặp máy bay địch trên không sẽ phản xạ trở lại, màn hình radar sẽ hiển thị hình ảnh của máy bay địch. Tuy nhiên, sóng điện radar có một đặc điểm là chỉ có thể truyền thẳng, không thể uốn cong.

Nếu máy bay bay rất thấp, do bề mặt Trái Đất cong như hình cánh cung, máy bay bay ngoài một cự ly nhất định sẽ nằm ngoài phạm vi sục sạo của radar, sóng điện radar không tìm được máy bay.

Do đó, các máy bay ném bom và trinh sát hiện đại, để đột phá khu vực phòng không của đối phương, thường dùng phương thức bay sát mặt đất. Máy bay bay thấp, bay nhanh vào lãnh thổ đối phương; khi bị radar đối phương phát hiện thì đã nhanh chóng bay đến trên đầu rồi. Như vậy, đối phương từ khi phát hiện máy bay đến lúc phóng tên lửa hoặc cho máy bay chiến đấu cất cánh có thời gian chuẩn bị rất ngắn, có khi thậm chí không kịp nghênh chiến. Chính vì máy bay bay thấp để đột phá phòng tuyến của đối phương hết sức bất ngờ, nên máy bay rất ít bị bắn trúng.

Bay thấp với tốc độ cao không phải chuyện dễ dàng. Bởi vì trên mặt đất có núi non, có các công trình kiến trúc lớn, nếu không chú ý sẽ đâm hỏng máy bay, gây chết người. Các máy bay cao tốc hiện đại có năng lực bay thấp đột phá đều được lắp đặt một hệ thống giám sát địa hình dùng máy tính để tính toán kịp thời khoảng cách với mặt đất, tự động điều khiển máy bay bay cao hay thấp để tránh nguy cơ đâm vào các chướng ngại vật trên mặt đất.

Ngoài máy bay quân sự, có loại máy bay dân dụng cũng cần bay thấp. Ví dụ, trong nông nghiệp, người ta dùng máy bay để phun thuốc trừ sâu và trừ cỏ dại. Những máy bay này cần bay rất thấp trên đồng ruộng, chỉ cách mặt đất vài mét, gọi là bay siêu thấp. Nếu bay cao quá, bột thuốc trừ sâu phun ra sẽ bị gió thổi bạt đi, làm giảm hiệu quả của thuốc. Tuy nhiên, loại máy bay này có tốc độ rất chậm, không cần lắp hệ thống tự động giám sát địa hình quá đắt tiền, mà chỉ cần do người lái điều khiển là được.