Tại sao có một số thực vật lại có độc?
Các loài thực vật khác nhau có hoạt động sinh lý khác nhau, nên chúng tích luỹ trong cơ thể những chất có tính chất riêng. Chẳng hạn, lá cần tây, rau chân vịt và rau thơm có mùi vị không giống nhau cũng là do nguyên nhân này. Một số thực vật tích luỹ các chất độc. Khi những chất ấy đi vào cơ thể người hoặc gia súc, chúng có thể gây tác động độc hại, làm tổn thương tế bào, gây rối loạn chức năng, bệnh tật hoặc tử vong. Vì vậy, chúng được gọi là thực vật có độc.
Chủng loại và tính chất của các chất độc trong thực vật rất phức tạp. Nếu xét theo tính chất hoá học, những chất độc quan trọng trong thực vật chủ yếu gồm: kiềm thực vật, glucoxit, saponin, protein độc và một số độc tố khác chưa được xác định rõ. Kiềm thực vật là hợp chất hữu cơ chứa nitơ trong thân thực vật, như nicotin trong lá và hạt thuốc lá, hay độc tố trong một số loài nấm độc. Glucoxit là sản phẩm kết hợp giữa đường và gốc hiđroxit (-OH), chẳng hạn glucoxit hạnh nhân có trong hạt bạch quả và hạnh nhân đắng. Saponin là hợp chất phức tạp, khi hoà tan trong nước và lắc lên sẽ tạo bọt, ví dụ saponin trong hạt cù mạch. Protein độc gồm những chất độc có bản chất protein, như protein thầu dầu trong hạt thầu dầu hoặc chất độc trong hạt ba đậu.
Các chất độc không chỉ khác nhau giữa các loài thực vật mà còn phân bố khác nhau trong từng bộ phận của cây. Có loài toàn cây đều có độc, nhưng cũng có loài chỉ một số bộ phận chứa độc hoặc mức độ độc khác nhau. Do kỹ thuật trồng trọt, đất trồng, năm sinh trưởng, giai đoạn phát dục, vị trí bộ phận cây và thời tiết khác nhau, hàm lượng độc tính của thực vật có độc cũng có thể thay đổi.
Glucoxit hạnh nhân trong hạt bạch quả và hạnh nhân đắng khi hoà tan trong nước có thể sinh ra axit cyanogen rất độc. Trẻ em nếu nuốt một lượng nhỏ cũng có thể mất tri giác, trúng độc và tử vong. Khoai tây sau khi để ngoài ánh sáng chuyển sang màu xanh hoặc nảy mầm có thể sinh ra độc tố gọi là “long quỳ tinh”. Người ăn phải dễ bị trúng độc, xuất hiện các triệu chứng như nôn mửa, tiêu chảy. Một số hạt khác như nhân đào, hạt thầu dầu cũng có thể gây trúng độc sau khi ăn.
Hiểu được những quy luật này giúp chúng ta phòng tránh ngộ độc và kịp thời áp dụng biện pháp cứu chữa. Một số thực vật có độc sau khi loại bỏ độc tố vẫn có thể dùng được. Thông thường, rau dại sau khi ngâm rửa, nấu chín rồi tiếp tục ngâm để loại bớt vị chát và đắng có thể giảm độc tính. Tuy nhiên, cũng có những loài như nấm độc, dù ngâm rửa hay nấu chín vẫn không khử được độc. Vì vậy, với những thực vật chưa biết rõ, cần tìm hiểu kỹ trước khi sử dụng để tránh ăn nhầm rồi bị ngộ độc.
Một số thực vật chứa chất độc, đặc biệt là nhóm có kiềm thực vật, còn có thể dùng để chế tạo thuốc. Ví dụ, lá và rễ của cây cà độc dược chứa kiềm lương đang và atropin, có độc, có thể làm con người hưng phấn hoặc hôn mê, nhưng khi dùng liều nhỏ trong y học lại có thể trở thành thuốc chữa phong thấp, hen suyễn, đau quặn bụng. Hoa cà độc dược, còn gọi là hoa dương kim, từng được Đông y cổ đại dùng làm thuốc gây mê. Moócphin trong quả thuốc phiện nếu dùng quá liều có thể gây liệt hô hấp, nhưng trong y học, với liều lượng thích hợp, nó lại là thuốc giảm đau nhanh. Vì thế, hiểu loài thực vật nào có độc và chúng chứa loại độc tố gì là điều rất quan trọng.
