Vì sao chỉ có con người biết nói?

Trong khi khỉ có thể hiểu được những quy luật cơ bản về từ, chúng lại không thể nắm được các quy luật phức tạp hơn trong cấu trúc ngữ pháp. Chỉ có loài người mới vượt qua được cái “nút cổ chai kiến thức” này trên con đường xây dựng và sử dụng ngôn ngữ. Chẳng hạn, khỉ có thể nắm được những cấu trúc từ đơn giản tương tự như việc nhận ra “the” và “a” luôn được theo sau bởi những từ khác. Nhưng chúng không thể hiểu các cấu trúc điều kiện phức tạp hơn như “if... then...”, tức nếu... thì... Nấc thang ngữ pháp này, mà tất cả các ngôn ngữ của loài người đều phụ thuộc, có thể là “nút cổ chai kiến thức” quyết định mà chúng ta phải vượt qua trong quá trình phát triển và sử dụng ngôn ngữ. Các nhà nghiên cứu đã thực hiện hai thử nghiệm bằng âm thanh trên những con khỉ tamarin đầu trắng, trong đó người ta đọc lên một chuỗi các từ một âm tiết.

Trong thử nghiệm đầu tiên, các từ ngẫu nhiên được gọi ra theo một chuỗi sắp xếp nghiêm ngặt: giọng nam trước, giọng nữ sau. Những con khỉ phản ứng với sự thay đổi đột ngột trong quy luật nam - nữ này bằng cách nhìn vào miệng người đọc. Điều đó cho thấy chúng có thể nhận ra những quy luật đơn giản. Trong thử nghiệm tiếp theo, quy luật ngữ pháp được thiết lập theo kiểu giọng nam có thể đọc một, hai hoặc ba từ, rồi đến giọng nữ cũng tương tự như vậy. Loại thử nghiệm này phức tạp hơn một chút, được gọi là sự lồng diễn, vì nó liên quan đến việc tồn tại một quy luật bên trong một quy luật khác.

Lúc này, những con khỉ không thể nhận ra bất kỳ sự thay đổi nào trong chuỗi từ. Tuy nhiên, khi con người được thử nghiệm tương tự, họ lại không gặp khó khăn như vậy, mặc dù hầu hết không thể giải thích thật sự quy luật đó là gì.

“Khả năng nhận biết sự lồng diễn là độc nhất ở người và ảnh hưởng không chỉ tới ngôn ngữ mà còn tới hầu hết các hành vi của chúng ta”, các chuyên gia ngôn ngữ linh trưởng cho biết. “Chẳng hạn trong lớp học, chúng ta thường thấy em A nhìn em B, em B nhìn em C, và em C nhìn thầy giáo. Nhưng trong họ nhà tinh tinh, chúng ta thấy khỉ A nhìn mẹ nó, khỉ B nhìn mẹ nó, khỉ C nhìn mẹ nó...”

Khả năng lồng diễn không hoàn toàn cần thiết cho ngôn ngữ, bởi chúng ta vẫn nói cả những câu đơn nghĩa. Nhưng khả năng hiểu được những câu nói ẩn ý có thể là một trở ngại khiến khỉ không thể phát triển tiếng nói. Khỉ không những không thể nói, chúng còn không thể bắt chước đúng các hành động và không thể dạy lại những kỹ năng cần thiết cho ngôn ngữ.

Khả năng nắm vững các quy luật ẩn ngữ là chìa khóa cho sự linh động của loài người, cho phép con người tư duy trừu tượng, sử dụng phép ẩn dụ và những khái niệm bao hàm như thời gian.