Vì sao trên cao nguyên và núi cao cũng có ao hồ?

Sông hồ phân bố nhiều ở đồng bằng, nhưng trên một số cao nguyên và núi cao cũng có rất nhiều ao hồ.

Cao nguyên Thanh Tạng là cao nguyên lớn và cao nhất Trung Quốc. Trên cao nguyên nhấp nhô ấy là những dãy núi cao 4.000 - 5.000 m so với mực nước biển, với hàng nghìn sông hồ phân bố dày đặc. Theo thống kê, diện tích hồ ao ở đây là 30.974 km2, ước tính chiếm 37,2% tổng diện tích hồ ao của Trung Quốc.

Ngoài ra, trên vùng đất hoang sơ của cao nguyên Nội Mông Cổ cũng có một số sông hồ, tạo thành các nhóm ao hồ xuất hiện giữa những cồn cát cuồn cuộn. Trên cao nguyên Vân Quý, nơi đá vôi phân bố rộng khắp, lại có nhiều “minh châu cao nguyên” như Điền Trì và Nhĩ Hải. Đặc biệt, trên đỉnh núi cao cũng tồn tại ao hồ. Ví dụ, đỉnh núi Bạch Đầu cao 2.200 m so với mực nước biển, thuộc tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc, nằm ở khu vực biên giới Trung - Triều, có “hồ trời” diện tích 9,3 km2, sâu 373 m.

Vì sao ở những nơi cao như vậy vẫn có ao hồ xuất hiện?

Trong hầu hết trường hợp, ao hồ thường là vùng đất trũng bị lún xuống, đồng thời có dấu vết bào mòn của sông băng. Ao hồ trên cao nguyên Thanh Tạng phần lớn hình thành trên cơ sở vỏ Trái Đất vận động lõm xuống, cộng thêm ảnh hưởng của hoạt động sông băng. Trong thời kỳ địa chất gần đây, bắt đầu từ thế kỷ IV cách nay khoảng 2 - 3 triệu năm, trên cao nguyên từng có vài lần sông băng hoạt động. Sông băng giống như một chiếc cày sắt, đào khoét mặt đất thành vùng trũng đọng nước; một số ao hồ khác lại do những tảng băng lấp kín đường sông mà hình thành. Về sau, thời tiết ấm lên, băng tan, nước băng tuyết chảy vào vùng trũng, tạo thành nhiều ao hồ như hiện nay. Ở cao nguyên Nội Mông Cổ, phần lớn sông hồ được tạo thành do khí hậu khô, gió mạnh, đất cát bề mặt tơi xốp bị gió thổi lâu ngày, dần dần lõm sâu đến mực nước ngầm. Ao hồ ở cao nguyên Vân Quý, ngoài nguyên nhân do sự lõm xuống, còn có một phần được hình thành khi đá vôi trong điều kiện ẩm nóng bị bào mòn và hòa tan lâu ngày. Những ao hồ trên các cao nguyên rộng lớn thường do nhiều nguyên nhân tích tụ làm đường sông bị ngăn cản, khiến nước không thể chảy đi mà tập trung thành hồ.

Còn hồ trời trên núi Bạch Đầu, trong lịch sử vốn là một miệng núi lửa từng nhiều lần phun trào nham thạch và các vật chất khác. Những vật chất ấy chủ yếu phân tán quanh miệng núi lửa, tích tụ lại thành vùng trũng dạng phễu. Sau lần phun trào cuối cùng vào năm 1702, miệng núi lửa tích nước rồi trở thành hồ. Ngoài ra, trên núi Thiên Sơn ở Tân Cương, Trung Quốc cũng có “hồ trời”, nhưng nguyên nhân hình thành không phải do núi lửa mà do sông băng tích tụ, chặn khe sông lại.