Vì sao lại có hồ nước ngọt, hồ nước mặn?

Nước là một loại dung môi. Trong các dung dịch nước đều chứa một phần muối, hay còn gọi là khoáng chất. Nước có hàm lượng muối khoảng 0,3% được gọi là nước ngọt. Khi lượng muối chiếm 0,3% - 2,47%, đó là nước lợ; còn khi nước hồ có hàm lượng muối vượt quá 2,47%, người ta gọi là nước mặn.

Vậy tại sao lại có hồ nước ngọt và hồ nước mặn?

Trước đây, phần lớn nước trong ao hồ đều do sông đổ vào. Trong quá trình chảy, sông hòa tan một phần thổ nhưỡng và nham thạch ở khu vực mà nó đi qua; ngoài ra, một lượng muối cũng được để lại trong các dòng nước ngầm khi sông chảy qua những nơi đó. Khi sông chảy vào ao hồ, nó cũng mang theo một lượng muối. Nếu nước hồ tiếp tục chảy sang nơi khác, lượng muối cũng theo dòng nước mà đi. Ở những hồ có dòng chảy thoát rất thuận lợi, muối khó tập trung lại. Lấy hai hồ lớn nhất Trung Quốc là hồ Phồn Dương và hồ Động Đình làm ví dụ: rất nhiều con sông lớn của tỉnh Giang Tây và Hồ Nam đều chảy qua hai hồ này, rồi cuối cùng nước hồ đổ về sông Trường Giang. Vì vậy, các hồ lớn như Phồn Dương và Động Đình đều là hồ nước ngọt.

Nếu một số ao hồ có hệ thống thoát nước không thuận lợi, lại nằm trong khu vực khí hậu khô khiến nước bốc hơi và tiêu hao nhiều, hàm lượng muối sẽ ngày càng cao, nước hồ ngày càng mặn, từ đó hình thành hồ nước mặn. Trên các cao nguyên lớn và vùng hoang mạc, do mực nước thấp, bốc hơi mạnh, địa hình bằng phẳng và thoát nước khó, hồ nước mặn thường phân bố khá nhiều. Những hồ nước mặn như Trà Ca hay hồ Sát Nhĩ Hãn trong khu vực bồn địa Sài Đạt Mộc, tỉnh Thanh Hải, là những hồ nước mặn nổi tiếng nhất thế giới. Tuy nhiên, cũng có người cho rằng hồ nước mặn trong niên đại địa chất vốn là một bộ phận của biển. Sau khi nước biển rút đi, một phần nước biển còn lại trong những vùng trũng thấp, từ đó hình thành hồ như ngày nay; vì thế nước hồ vẫn giữ lượng muối rất lớn. Lại có ý kiến cho rằng hồ nước mặn được tạo thành do nham thạch phong hóa, giải phóng một phần muối, hoặc do lượng muối tích tụ trong các mạch nước ngầm cổ đại được giải phóng rồi hòa vào nước hồ.

Nước trong hồ nước mặn tuy không thể uống, nhưng lại chứa nhiều loại khoáng chất khác nhau. Ví dụ, có các loại muối như muối ăn, muối magiê, lưu huỳnh, muối kali và thạch cao, đều là nguyên liệu quan trọng của công nghiệp hóa chất.

Cũng có một số ao hồ rất đặc biệt, chẳng hạn hồ Ba Nhĩ Ca Thập: nửa phía tây là hồ nước ngọt, còn nửa phía đông là hồ nước mặn. Bạn có thấy kỳ lạ không?

Hồ Ba Nhĩ Ca Thập nằm ở khu vực Trung Á. Hồ không có đường thông ra biển, cũng không có nơi để nước thoát ra ngoài. Khí hậu tại đây rất khô hạn, hơi nước bốc mạnh khiến lượng muối lưu lại trong hồ ngày càng nhiều, vì vậy nước hồ có vị mặn. Nhưng ở nửa phía tây có sông Y Lê chảy vào. Sông Y Lê bắt nguồn từ khu vực Tự Sơn, mang theo lượng nước ngọt do băng tuyết tan chảy, nhờ đó hòa vào nửa phía tây của hồ Ba Nhĩ Ca Thập, làm cho phần hồ này trở thành nước ngọt.

Nước là dung môi có thể lưu động, vậy vì sao trong cùng một hồ, phía tây là nước ngọt còn phía đông lại là nước mặn? Nhìn trên bản đồ, có thể thấy hồ Ba Nhĩ Ca Thập có hình dáng dài và hẹp. Phía đông vươn dài hơn 60 vạn mét, nhưng phía nam chỉ hẹp khoảng 8 - 70 vạn mét; ở giữa lại có phần nhô lên phía bắc giống hình con chim, gây cản trở cho sự lưu thông nước ở phía tây hồ. Đồng thời, hồ cũng tương đối nông, độ sâu trung bình lớn nhất chỉ khoảng 6 m, thời kỳ đóng băng lại kéo dài 5 tháng mỗi năm. Đó đều là những điều kiện không thuận lợi cho việc lưu thông nước ở nửa phía tây, vì vậy phía đông hồ vẫn giữ được độ mặn mà không trở thành nước ngọt như phía tây.