Gió thổi như thế nào?
Cờ bay trong gió, thuyền buồm chạy băng băng, mặt nước dập dềnh, sóng vỗ ầm ầm... Tất cả những điều này đều do gió gây ra. Khi vui vẻ, gió đi chậm rãi từng bước, nhẹ nhàng đu đưa cành liễu. Khi nổi giận, nó chạy nhảy lung tung, làm đổ cây, lật nhà. Vậy gió thường thổi như thế nào?
Tục ngữ có câu “nhiệt cực sinh phong”, nghĩa là nóng quá thì sinh gió. Câu nói này rất có ý nghĩa. Mặt trời chiếu xuống Trái đất, do tính chất bề mặt Trái đất khác nhau nên mức độ hấp thụ nhiệt cũng khác nhau, khiến nhiệt độ không khí giữa các vùng có nơi cao, nơi thấp. Ở vùng nhiệt độ cao, không khí nở ra, mật độ không khí giảm, khí áp thấp. Ngược lại, ở vùng nhiệt độ thấp, không khí co lại, mật độ không khí dày đặc hơn, khí áp tăng cao. Do khí áp giữa hai vùng chênh lệch, một lực từ nơi có khí áp cao hướng đến nơi có khí áp thấp được sinh ra, thường gọi là lực khí áp bậc thang. Dưới tác dụng của lực này, không khí di chuyển từ nơi có khí áp cao đến nơi có khí áp thấp, cũng giống như nước sông thường chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Gió cũng thổi theo quy luật như vậy. Sự chênh lệch khí áp giữa hai vùng càng lớn thì luồng không khí di chuyển càng nhanh, gió thổi càng mạnh. Khi khí áp chênh lệch không đáng kể, không khí di chuyển chậm, sức gió yếu. Nếu khí áp giữa hai vùng tương đương, không có sự chênh lệch khí áp, thì không khí sẽ không chuyển động và trời lặng gió.
Sự phân bố khí áp ở các vùng trên Trái đất không những khác nhau mà còn thay đổi theo từng thời khắc. Luồng khí áp cao và khí áp thấp khi thì khống chế vùng đất liền, khi thì di chuyển ra ngoài đại dương. Khí áp cao hàn lạnh thường nối tiếp với luồng không khí lạnh di chuyển từ khu vực có vĩ độ cao xuống khu vực có vĩ độ thấp. Khí áp thấp ở khu vực ôn đới di chuyển từ Tây sang Đông. Như vậy, phương hướng và độ lớn của lực khí áp bậc thang giữa các vùng luôn thay đổi theo thời gian, khiến gió giữa các vùng cũng khi mạnh khi yếu và không ngừng đổi hướng.
Vào mùa đông, do đất liền tản nhiệt nhanh hơn vùng biển nên nhiệt độ không khí trên đất liền thấp hơn vùng biển, nhưng khí áp lại cao hơn vùng biển. Khí áp cao thường cư ngụ ở vùng đất liền, vì thế mùa đông ở Trung Quốc thường có gió Tây Bắc vừa khô vừa lạnh thổi từ đất liền ra biển. Vào mùa hè thì ngược lại, dưới ánh sáng Mặt trời mạnh, đất liền nóng lên nhanh hơn vùng biển. Khi nhiệt độ tăng cao, khí áp trên đất liền lại thấp hơn vùng biển rất nhiều, vì vậy mùa hè ở Trung Quốc thường có gió mùa Đông Nam nóng ấm thổi từ biển Thái Bình Dương vào phía Đông Trung Quốc. Khu vực Tây Nam Trung Quốc còn có gió mùa Tây Nam nóng ẩm từ Ấn Độ Dương.
Ở khu vực duyên hải, ban ngày khi trời trong lành, đất liền chịu nhiệt nhanh hơn vùng biển, nhiệt độ cao, khí áp thấp hơn vùng biển, nên gió biển mát mẻ không ngừng thổi từ biển vào đất liền. Ban đêm, đất liền tản nhiệt nhanh hơn vùng biển, sự phân bố nhiệt độ không khí và khí áp lại ngược hẳn so với ban ngày, nên gió thổi từ đất liền ra ngoài biển. Đây chính là nguyên nhân vùng duyên hải thường xuất hiện gió ở thềm lục địa.
Ban ngày ở vùng núi trời nắng, không khí trong khe núi chịu nhiệt nên nở ra và tập trung dày đặc ở phía trên. Ở cùng một độ cao, khí áp trong khe núi thường cao hơn trên sườn núi, vì thế gió từ trong khe núi thổi lên đỉnh núi. Nhưng vào ban đêm thì ngược lại, gió từ trên núi thổi xuống khe núi. Đó là gió núi và gió khe núi. Từ đó có thể thấy, bất kể là gió mùa, gió thềm lục địa hay gió núi, bức xạ ánh sáng Mặt trời đều là động lực cơ bản khiến gió thổi, còn nguyên nhân trực tiếp chính là sự chênh lệch khí áp giữa hai vùng.
