Tinh đoàn là gì?
Nhìn thoáng qua, các hằng tinh trên bầu trời bao la dường như phân bố rất hỗn loạn. Nhưng thực tế, nguyên lý “vật chất theo đàn” cũng đúng với thế giới hằng tinh, tức là các sao thường phân bố thành từng đám. Trong quá trình diễn biến lâu dài, phần lớn hằng tinh dần hình thành đặc điểm phân bố “theo cụm”. Thông thường, các nhà thiên văn gọi những đám sao có số sao dưới 10 là tụ tinh; còn nhóm có hơn 10 sao và có quan hệ vật lý với nhau thì gọi là tinh đoàn, hay quần sao. Chúng đều hút nhau nhờ lực hấp dẫn.
Số lượng hằng tinh trong các tinh đoàn khác nhau rất lớn. Có tinh đoàn chỉ có vài chục hoặc vài trăm sao, nhưng cũng có tinh đoàn gồm hàng chục vạn, thậm chí hàng triệu sao. Căn cứ vào số sao, hình dạng và vị trí phân bố trong Ngân hà, người ta chia tinh đoàn thành hai loại: tinh đoàn phân tán và tinh đoàn dạng cầu.
Nghe tên đã có thể đoán, tinh đoàn phân tán có số sao tương đối ít, thường chỉ từ vài chục đến vài nghìn sao. Hình dạng của chúng phần lớn không đều, kết cấu liên kết giữa các sao khá lỏng lẻo, tuổi sao tương đối trẻ. Một đặc điểm khác của tinh đoàn phân tán là phần lớn các sao tập trung gần dải Ngân hà, nên chúng còn được gọi là tinh đoàn Ngân hà. Bằng mắt thường có thể nhìn thấy một số tinh đoàn nổi tiếng như tinh đoàn trong chòm Kim Ngưu, còn gọi là “tinh đoàn 7 chị em”, tinh đoàn Tất và tinh đoàn Tổ Ong trong chòm Con Cua khổng lồ. Đến nay, trong hệ Ngân hà, con người đã phát hiện hơn 1000 tinh đoàn phân tán.
Tinh đoàn dạng cầu do hàng nghìn, hàng vạn, thậm chí hàng triệu hằng tinh hợp thành, bề ngoài có dạng gần hình cầu, như một “tinh cầu” theo nghĩa hình ảnh. Các hằng tinh ở trung tâm của nó tập trung vô cùng dày đặc, đến mức dùng kính viễn vọng thiên văn cũng khó phân biệt từng sao riêng lẻ. Tinh đoàn dạng cầu phần nhiều gồm những hằng tinh già, đã tồn tại trong vũ trụ hơn mười tỉ năm. Không gian phân bố của chúng tương đối tản mạn, chủ yếu nằm trong những quầng bạc khổng lồ. Nhìn từ Trái Đất, tinh đoàn dạng cầu sáng nhất là tinh đoàn ω trong chòm Nhân Mã, có độ sáng tương đương sao cấp 3 và cách ta khoảng 1,6 vạn năm ánh sáng. Qua kính viễn vọng thiên văn, tinh đoàn dạng cầu thường hiện lên rất đẹp.
