Từ đâu có sóng lừng?
Gió tạo nên sóng, và chiều cao của sóng phụ thuộc vào sức gió, thời gian gió thổi cũng như diện tích mặt nước mà gió đi qua. Giả sử một cơn bão có gió cấp 12, vốn khá hiếm, lướt qua từ eo biển Trung Mỹ, băng qua bề mặt Thái Bình Dương, đến vùng biển Đông của Việt Nam, vượt quãng đường xấp xỉ 18.000 km, thì sau một giờ di chuyển, nó tạo ra những con sóng có độ cao trung bình 4,2 mét. Theo tính toán, sau một ngày đêm, sóng do cơn bão này tạo ra sẽ cao trung bình 14,1 mét; sau hơn một tuần, sóng đạt 20,7 mét rồi dừng ở đó, không thể cao hơn nữa do nhiều yếu tố cản trở, trong đó quan trọng nhất là trọng lực. Vậy những con sóng lừng cao hơn 25 mét sinh ra từ đâu? Điều này càng khó hiểu hơn khi sóng lừng cao trên 30 mét thường xuất hiện vào lúc biển yên, hoàn toàn không có gió lớn. Ngày 27/02/2003, tàu Perm của hải quân Nga đã đo được chiều cao của một con sóng lừng thuộc hàng kỷ lục: 34 mét, tương đương chiều cao của một tòa nhà 12 tầng. Các nhà khoa học còn cho rằng có thể tồn tại những con sóng lừng cao trên 50 mét, dù cho đến nay chưa ai bắt gặp. Về lý thuyết, sóng lừng có thể xuất hiện trong lúc biển động; nếu một con sóng lừng cao trên 30 mét “đội” trên đầu mình một con sóng 20 mét do gió tạo ra, thì chiều cao tổng cộng rõ ràng vượt quá 50 mét.
Xác suất xảy ra điều này rất thấp, nhưng không phải bằng không. Năm 1995, trên vùng biển Bắc của Nga, trong một cơn biển động, sóng đã quét sạch mọi thứ trên một giàn khoan dầu của hãng Staoil, vốn lúc bình thường cao 41 mét so với mặt biển. Người ta nghi đây là loại sóng mẹ - con nói ở trên.
Trong khuôn khổ chương trình lớn MaxWave của Cơ quan vũ trụ châu Âu, có một dự án mang tên WaveAtlas, tức Bản đồ sóng. Dự án này có nhiệm vụ phát hiện hoặc dự báo sóng lừng nhằm cảnh báo cho tàu thuyền trên các hải trình quan trọng. Các nhà khoa học thực hiện dự án này vẫn chưa thể lý giải hiện tượng sóng lừng xuất hiện đơn lẻ, nhưng cũng có thể xuất hiện thành cặp, thậm chí thành bộ ba, bộ bốn, bộ năm... song song nhau. Lại nữa, sóng lừng có thể bất ngờ nhô lên, đứng sừng sững vài phút rồi đổ sụp xuống, tan biến không để lại dấu vết. Nhưng nó cũng có thể lừng lững tiến bước vượt hàng nghìn kilômét như một bức tường nước di động, thậm chí cả trong trường hợp xuất hiện thành bộ ba, bộ bốn. Tất nhiên cần có một lực tác dụng tức thời dâng nước lên cao thành sóng lừng, nhưng lực nào giữ cho sóng vững chắc trên đường “hành quân” nghìn dặm như vậy?
Sóng lừng quả là một thứ “hạt dẻ” khó nhằn đối với các nhà nghiên cứu, vì “chúng không phụ thuộc bất cứ quy luật tự nhiên hay nguyên tắc vật lý nào cả”. Trên quan điểm toán học, một số người cho rằng sóng lừng là sự tích hợp của nhiều con sóng nhỏ. Tuy nhiên, lý thuyết này xem ra không vững, bởi sóng lừng có thể xuất hiện ngay trong điều kiện trời yên biển lặng. Trên quan điểm hải dương học, một số khác cho rằng ở những nơi gió đang thổi ngược chiều, cản trở dòng hải lưu, rồi bỗng yếu đi, dòng chảy đột ngột tăng tốc; phần nước chảy nhanh phía sau va chạm với khối nước chảy chậm phía trước, từ đó gây ra hiện tượng sóng lừng. Giả thuyết này có vẻ hợp lý, nhưng lại không thể áp dụng để lý giải sóng lừng ở vùng biển Bắc, nơi không hề có dòng hải lưu nào cả.
Một số người khác vận dụng kiến thức vật lý địa cầu, cho rằng ở một số nơi trên Trái đất, đặc biệt trên các đại dương, có những điểm mà trọng lực biến thiên nhất định. Nếu ở đó lực hút của Trái đất cao hơn mức bình thường, nó sẽ tạo ra vùng lõm trên mặt biển; trường hợp ngược lại sẽ tạo vùng lồi. Trên thực tế, các nhà du hành vũ trụ quả có quan sát được những vùng lồi hoặc lõm như thế trên bề mặt đại dương. Dưới tác động của lực quay Trái đất, kết hợp với nhiều yếu tố khác, ven rìa các vùng lồi hoặc lõm này rất có thể xuất hiện sóng lừng. Nhưng điều lạ là sóng lừng vẫn thường xuất hiện ngay cả ở những nơi lực hút Trái đất tỏ ra bình thường và trên mặt biển chẳng có vùng lồi hay lõm nào cả. Mọi chuyện lại rơi vào bế tắc.
Qua hoạt động thực tiễn, các chuyên gia thuộc dự án WaveAtlas khẳng định: không thể dự báo sóng lừng, cả về thời gian lẫn địa điểm. Họ chỉ có thể đưa ra những lời khuyên: các nhà khai thác dầu nên nâng chiều cao giàn khoan lên tối thiểu 20%; các chủ tàu biển, ngoài việc chớ quên mua bảo hiểm, nên gia cố mạn và boong tàu, tăng khả năng chống chịu nếu chẳng may bị sóng lừng ập xuống; còn khách du lịch đường biển thì chỉ còn cách phó mặc cho may rủi mà thôi.
