Văn hoá phục hưng ở châu Âu được bắt nguồn như thế nào?
Vào thế kỷ XIV và XV, châu Âu vẫn nằm dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của Giáo hội Thiên Chúa La Mã. Bất kỳ ai chỉ cần hoài nghi Thượng đế, chỉ trích Giáo hoàng hoặc có tác phẩm mang ý trái với “Kinh Thánh” đều bị coi là “dị đoan”. Họ có thể bị bắt, tra khảo bằng nhục hình, đưa ra tòa xét xử, giam giữ, trục xuất hoặc thiêu sống. Một số người chống lại chế độ chuyên chế phong kiến, vạch trần những điều đen tối trong Giáo hội, kể cả các nhà khoa học tiến bộ thời đó, đều bị tòa án dị đoan kết tội và phải chịu những hình phạt tàn bạo. Rất nhiều sách vở và công trình tiến bộ cũng bị thiêu hủy, cấm đoán, khiến sự tiến bộ của xã hội bị cản trở nghiêm trọng.
Cũng trong thời kỳ ấy, phương thức sản xuất tư bản bắt đầu hình thành và phát triển, đặc biệt tại các thành phố miền Bắc Italia ven Địa Trung Hải như Vơ-ni-dơ, Flo-ren-xơ. Đây là những trung tâm công nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp và ngân hàng rất phát triển. Giai cấp tư sản mới nổi, để bảo vệ quyền lợi chính trị và kinh tế của mình, đã tiến hành đấu tranh với Giáo hội. Các nhà tư tưởng tư sản chống lại nền thần học Thiên Chúa giáo vốn giam cầm tư tưởng con người suốt hàng nghìn năm, đồng thời giương cao ngọn cờ “Phục hưng” văn hóa cổ điển và nêu lên tư tưởng “nhân văn” của giai cấp tư sản.
Đi tiên phong là phong trào văn nghệ “Phục hưng” do một số văn nghệ sĩ theo chủ nghĩa nhân văn đề xướng. Tác phẩm của họ mang đặc điểm dân tộc, chống phong kiến và chống thần học. Đan-tê, người được coi là “đại thi hào đầu tiên của thời đại mới”, đã thể hiện trào lưu tư tưởng nhân văn sớm nhất trong thi phẩm nổi tiếng “Thần khúc”. Ông đề xướng rằng “con người” là gốc của thế giới, đồng thời lên án Giáo hoàng và các thầy tu. Đan-tê bị Giáo hội trục xuất, phải sống cuộc đời lưu vong nơi đất khách, nhưng ông vẫn kiên trì đấu tranh không mệt mỏi chống lại Giáo hội và Giáo hoàng. Sau Đan-tê, còn có rất nhiều nhà thơ, nhà văn đứng lên đả kích sự hủ bại của triều đình Giáo hội và sự sa đọa của các thầy tu. Nhờ nỗ lực của nhiều nhà văn hóa, văn học nghệ thuật cận đại châu Âu đã có được một nền tảng vững chắc.
Trong thời kỳ này, khoa học tự nhiên cận đại cũng ra đời, chủ yếu thể hiện ở thiên văn học, toán học và cơ học; trong đó thiên văn học có ý nghĩa vạch thời đại. Sự ra đời và phát triển của sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy tiến bộ khoa học tự nhiên. Ngược lại, khoa học tự nhiên phát triển lại tạo thêm sức mạnh để tấn công vào hệ thống thần học của đạo Thiên Chúa.
Cô-pec-ních là nhà khoa học Ba Lan, từ khi còn trẻ đã chịu ảnh hưởng của tư tưởng nhân văn. Trên cơ sở nhiều năm nghiên cứu thiên văn học và quan sát các thiên thể, ông viết tác phẩm “Thuyết vận hành các thiên thể”. Trong cuốn sách này, ông nêu ra “thuyết Mặt trời trung tâm”, phủ định luận điệu trong “Kinh Thánh” rằng “Thượng đế đã tạo ra Mặt trời, Mặt trăng và bắt chúng chạy quanh Trái đất”. Học thuyết ấy phủ định quan niệm Trái đất là trung tâm, lay đổ tận gốc vũ trụ quan thần học của Thiên Chúa giáo. Từ đó, cuộc cách mạng trong thiên văn học bắt đầu, làm thay đổi căn bản cách nhìn của loài người đối với vũ trụ.
Nửa thế kỷ sau, triết gia người Ý Bruno vì bảo vệ học thuyết của Cô-pec-ních đã bị Giáo hội giam trong ngục tối suốt 7 năm. Bruno vẫn kiên định niềm tin vào học thuyết ấy, từ chối thừa nhận sai lầm. Ngày 8 năm 1600, ông bị tòa án dị đoan tuyên án tử hình và toàn bộ tác phẩm của ông bị thủ tiêu.
Sau khi Bruno qua đời được 30 năm, tháng 2 năm 1633, Ga-li-lê, nhà khoa học người Italia, lại bị Giáo hội giam vào ngục tối. Ông chế tạo kính thiên văn để quan sát vũ trụ và các thiên thể, một lần nữa phủ định vũ trụ quan thần học. Ông còn có nhiều phát minh về toán học, vật lý, giúp nhân loại có nhận thức hoàn toàn mới về vũ trụ. Vì vậy, ông bị Giáo hội kết tội, bắt giam và tra tấn. Trải qua nhiều thế hệ đấu tranh với cái giá nặng nề, cuối cùng khoa học tự nhiên đã thoát khỏi sự ràng buộc của thần học và mạnh mẽ bước trên con đường tiến bộ.
Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVII, phong trào văn nghệ Phục hưng diễn ra ở nhiều nước Tây Âu. Đó là phong trào văn hóa của giai cấp tư sản, dùng sức mạnh không gì lay chuyển nổi để phá vỡ những ràng buộc của nền chuyên chế văn hóa thời Trung cổ, làm tan rã nhanh chóng chế độ phong kiến mục nát, đồng thời mở ra một thời kỳ mới của giải phóng tư tưởng, phát triển văn nghệ và khoa học.
