Âm lịch và dương lịch ra đời như thế nào?
Các quốc gia và dân tộc trên thế giới sử dụng rất nhiều loại lịch, nhưng nhìn chung có thể quy về ba loại chính: dương lịch, âm lịch và âm dương lịch. Nông lịch hiện nay ở Trung Quốc thường bị gọi nhầm là âm lịch, nhưng thực ra đó là âm dương lịch, không phải âm lịch thuần túy.
Dương lịch, đúng như tên gọi, lấy Mặt Trời làm căn cứ, tức lấy thời gian Trái Đất quay một vòng quanh Mặt Trời làm đơn vị tính thời gian. Trái Đất quay quanh Mặt Trời một vòng mất 365,2422 ngày, tức 365 ngày 5 giờ 48 phút 46 giây. Để thuận tiện trong sử dụng, một năm thông thường được lấy tròn là 365 ngày. Đó là năm dương lịch.
Vì trong 365 ngày, Mặt Trăng tròn khuyết khoảng 12 lần nên một năm được chia thành 12 tháng. Tuy nhiên, 365 ngày không chia đều cho 12 tháng, nên người ta dùng cách sắp xếp tháng đủ và tháng thiếu. Tháng đủ có 31 ngày, tháng thiếu có 30 ngày; tháng 2 cũng là tháng thiếu nhưng chỉ có 28 ngày. Tổng cộng 12 tháng tạo thành một năm 365 ngày.
Âm lịch ra đời dựa trên Mặt Trăng. Sự tròn khuyết của Mặt Trăng diễn ra rất có quy luật; bình quân một chu kỳ là 29,53 ngày. Người ta lấy khoảng thời gian này làm đơn vị tính tháng. Tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày. Vì một chu kỳ nóng lạnh của thời tiết dài hơn một chút so với 12 lần tròn khuyết của Mặt Trăng, nên âm lịch thuần túy lấy 12 tháng âm lịch làm một năm. Một năm như vậy có 354 hoặc 355 ngày. Thời cổ, Trung Quốc và Ai Cập từng sử dụng loại âm lịch này.
Một chu kỳ biến đổi nóng lạnh của thời tiết dài khoảng 365 ngày, trong khi một năm âm lịch chỉ có 354 hoặc 355 ngày. Mỗi năm lệch 10 hoặc 11 ngày, ba năm lệch hơn một tháng. Để lịch phù hợp hơn với chu kỳ thời tiết, cứ khoảng ba năm người ta thêm một tháng, năm đó có 13 tháng, gọi là tháng nhuận. Như vậy, một năm có thể có 384 hoặc 385 ngày. Ở Trung Quốc, từ triều Ân cách đây khoảng 3.000 năm đã có khái niệm tháng 13. Đến khoảng 2.600 năm trước, người ta dùng phương pháp “19 năm có 7 lần nhuận” để đặt tháng nhuận. Đó chính là cơ sở của nông lịch hiện nay. Cách đặt tháng nhuận giúp nông lịch phù hợp với chu kỳ thời tiết, giống như sự kết hợp giữa âm lịch và dương lịch. Vì vậy, nông lịch không phải âm lịch thuần túy mà là âm dương lịch.
