Làm thế nào để biết được mẫu đá có phải là vẩn thạch hay không?

Trước mặt bạn là một hòn đá hoặc mẩu sắt, làm thế nào để phân biệt nó là vẫn thạch, diêm thạch hay sắt tự nhiên?

Căn cứ vào thành phần khác nhau, vẫn thạch có thể chia thành ba loại: vẫn thạch đá, vẫn sắt và vẫn thạch sắt.

Khi vẫn thạch bay vào tầng khí quyển, ma sát mạnh với không khí khiến bề mặt của nó nóng đến mấy nghìn độ. Ở nhiệt độ cao, bề mặt thiên thạch bị nóng chảy thành chất lỏng. Sau đó, khi gặp tầng không khí gần mặt đất dày đặc hơn, tốc độ của nó giảm dần, bề mặt nóng chảy nguội đi và hình thành một lớp vỏ mỏng gọi là lớp vỏ nóng chảy. Lớp vỏ này rất mỏng, thường chỉ khoảng 1 mm, có màu đen hoặc nâu đen. Trong quá trình lớp vỏ nóng chảy nguội lại, sự lưu động của không khí tạo ra các vết hằn trên bề mặt vẫn thạch, gọi là dấu ấn không khí. Hình dạng của các dấu ấn này giống như vân tay in trên bột làm bánh.

Lớp vỏ nóng chảy và dấu ấn không khí là những đặc trưng chủ yếu trên bề mặt vẫn thạch. Nếu nhìn thấy một hòn đá hoặc mẩu sắt có bề mặt như vậy, ta có thể bước đầu phán đoán đó là mẫu vẫn thạch.

Tuy nhiên, một số vẫn thạch đã rơi xuống đất từ lâu, bị mưa gió và ánh nắng làm bong bề mặt, nên dấu ấn không khí không còn dễ nhận ra. Dù vậy, vẫn còn những cách khác để phân biệt.

Hình dạng của vẫn thạch khá giống đá trên Trái Đất, nhưng khi cầm lên thường có cảm giác nặng hơn hòn đá cùng thể tích. Vẫn thạch nói chung chứa vài phần trăm sắt nên có từ tính; dùng nam châm thử có thể nhận biết phần nào. Ngoài ra, nếu quan sát kỹ mặt cắt của vẫn thạch, ta có thể thấy những hạt hình cầu nhỏ, kích thước thường khoảng 1 mm, đôi khi 2 - 3 mm. Khoảng 90% vẫn thạch có những hạt như vậy. Đây là các hạt hình thành trong quá trình tạo nên vẫn thạch, là dấu hiệu quan trọng để nhận ra vẫn thạch.

Thành phần chủ yếu của vẫn sắt là sắt và niken, trong đó sắt chiếm khoảng 90%, niken khoảng 4% - 8%. Hàm lượng niken trong sắt tự nhiên trên Trái Đất thường không cao như thế.

Một số mẫu vẫn sắt, sau khi dùng dung dịch chứa 5% axit sunfuric rửa mặt cắt ngang, sẽ hiện ra những đường vân đặc biệt trên bề mặt, trông giống các ô caro. Trừ những mẫu vẫn thạch chứa đặc biệt nhiều niken, đa số vẫn sắt đều có thể hiện ra loại đường vân này. Đây là một phương pháp quan trọng để nhận biết vẫn sắt.

Vẫn thạch sắt rất ít gặp. Loại này gồm đá và sắt cấu tạo thành, hàm lượng hai thành phần tương đương nhau, đồng thời còn chứa một ít muối khoáng của axit silic.

Thông qua các cách trên, ta có thể phân biệt vẫn thạch với các loại đá hình thành trên Trái Đất.

Vẫn thạch là tiêu bản thiên thể quý giá. Chúng ta nên chú ý thu thập và bảo quản để những “vị khách đến từ bầu trời” này cung cấp thêm thông tin khoa học quan trọng cho loài người.