Vì sao đồng thời với dùng dương lịch còn dùng nông lịch?
Lịch hiện nay thường dùng có hai loại. Một loại là lịch thông dụng quốc tế, còn gọi là dương lịch; loại kia là nông lịch truyền thống của Trung Quốc, còn gọi là lịch Hạ.
Dương lịch bắt nguồn từ Ai Cập cổ đại. Thời gian Trái Đất quay quanh Mặt Trời một vòng, tức độ dài của một năm chí tuyến, là 365 ngày 5 giờ 48 phút 46 giây. Để dùng hằng ngày thuận tiện, số ngày trong một năm cần là số nguyên, nên dương lịch lấy một năm thường có 365 ngày, sau đó dùng quy tắc năm nhuận để bảo đảm gần khớp với độ dài năm chí tuyến. Cách đặt năm nhuận của dương lịch làm cho độ dài trung bình của năm dương lịch rất gần với độ dài thực tế của năm chí tuyến; phải qua mấy nghìn năm mới lệch khoảng một ngày. Vì vậy, dương lịch phản ánh khá chính xác quy luật nóng lạnh và thay đổi mùa tiết. Tuy nhiên, số tháng của dương lịch và số ngày trong mỗi tháng lại chủ yếu do con người quy định, không hoàn toàn dựa trên căn cứ thiên văn về thời tiết.
Nông lịch thực chất là âm dương lịch. Nó vừa chú ý đến sự biến đổi tròn khuyết của Mặt Trăng, vừa phối hợp với chu kỳ năm chí tuyến. Trước hết, nông lịch lấy chu kỳ một tuần trăng làm chuẩn để tính tháng; độ dài trung bình một tháng là 29 ngày 12 giờ 44 phút 2,8 giây. Vì vậy, nông lịch lấy 29 ngày làm tháng thiếu, 30 ngày làm tháng đủ; 12 tháng cộng lại thành 354 hoặc 355 ngày. Để độ dài năm gần thống nhất với năm chí tuyến, người ta dùng phương pháp đặt tháng nhuận. Năm có tháng nhuận gồm 13 tháng. Nhờ vậy, mỗi năm nông lịch có chu kỳ gần tương ứng với các mùa, đồng thời mỗi tháng cũng phù hợp với chu kỳ trăng tròn khuyết. Nói cách khác, cả đơn vị năm và tháng của nông lịch đều mang ý nghĩa thiên văn.
Nông lịch còn có một đặc điểm quan trọng là hệ thống 24 tiết khí. Tiết khí được xác định dựa trên chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, cứ mỗi khi Trái Đất tiến thêm 15° thì tính là một tiết hoặc một khí. Một vòng 360° quanh Mặt Trời vì thế chia thành 24 tiết khí. Xét về bản chất, tiết khí cũng như dương lịch, đều dựa trên chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, nên tiết khí thuộc về hệ dương lịch chứ không phải âm lịch. Ngày rơi vào các tiết khí trong dương lịch khá cố định; chẳng hạn xuân phân thường rơi vào một trong các ngày 20, 21, 22 tháng 3, còn thu phân thường rơi vào ngày 23 hoặc 24 tháng 9. Từ thời Chiến Quốc, nông dân Trung Quốc đã căn cứ vào 24 tiết khí để tiến hành sản xuất nông nghiệp.
Vì sao đã dùng dương lịch mà vẫn dùng nông lịch? Một nguyên nhân là nông lịch có quan hệ mật thiết với 24 tiết khí. Nguyên nhân thứ hai là tháng của nông lịch dựa trên chu kỳ sóc vọng của Mặt Trăng. Với người làm ngư nghiệp, hàng hải, làm muối và một phần sinh hoạt dân gian, nông lịch vẫn có ý nghĩa thiết thực.
Nông lịch ở Trung Quốc đã có lịch sử mấy nghìn năm, hầu như đa số gia đình đều quen thuộc và sử dụng. Đặc biệt, nhiều ngày lễ truyền thống như Xuân tiết, Nguyên Tiêu, Thanh Minh, Đoan Ngọ, Trung Thu, Trùng Dương đã gắn chặt với nông lịch. Đó cũng là một lý do quan trọng khiến nông lịch vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.
