Phải chăng trên trái đất từng có chim phượng hoàng?

Phượng hoàng là đề tài mà các họa sĩ rất thích thể hiện, ngày nay còn có một số mặt hàng dùng hình phượng hoàng làm nhãn hiệu như diêm, xe đạp... Phượng hoàng trong tranh thường là một con chim lớn, cổ dài, toàn thân phủ lông vũ năm màu rực rỡ, phần cổ có lông tơ ánh vàng, có mỏ, chân và chiếc đuôi dài giống gà. Trong sách cổ còn nói tiếng hót của nó giống âm thanh của tiêu, khèn.

Nhiều sách cổ còn ghi về một loài chim gọi là chim bằng, hoặc loài chim nhỏ của chim đại bàng. Trên thực tế, đó cũng chính là phượng hoàng. Theo truyền thuyết dân gian, khi phượng hoàng bay sẽ có vô số chim nhỏ bay theo, nên dùng chữ “bằng” để biểu thị bầy đàn và làm nổi bật đặc điểm này. Vì nó là chim, cạnh chữ “bằng” lại thêm chữ “điểu”. Thực tế, trong các sách cổ như Thuyết văn, Tự lâm đã khẳng định rõ: chữ “bằng” chính là chữ “phượng” của phượng hoàng trong văn cổ.

Trong tự nhiên, nếu muốn tìm một loài phượng hoàng hoàn toàn giống như miêu tả trong sách cổ và tranh vẽ thì gần như không thể. Theo nghiên cứu của các học giả Trung Quốc và nước ngoài, hình tượng phượng hoàng thực chất chính là chim trĩ được người xưa mỹ hóa và thần thánh hóa.

Chim trĩ còn gọi là gà gô hoặc gà rừng, phân bố ở nhiều nơi tại Trung Quốc. Trĩ trống có thân hình khá lớn, dáng vẻ ung dung khỏe mạnh, má đỏ, lông xanh lục pha nhiều màu sắc và ánh kim rực rỡ, đuôi rất dài với những đốm vàng đẹp mắt. Trĩ mái nhỏ hơn, lông phần lớn có màu nâu chè.

Trong các tư liệu nguyên thủy, hình tượng phượng hoàng mà con người miêu tả rõ ràng lấy từ vẻ đẹp của trĩ trống, chứ không phải dáng vẻ ít nổi bật của chim mái. Thực tế, sách cổ còn gọi phượng hoàng là “chim giống như chim hạc”, “gà hứng thú”. Nhà thơ Lý Bạch đời Đường từng viết: “Sở nhân bất thức phượng; Trọng giá cầu sơn kê” nghĩa là người Sở không biết phượng hoàng nên rất coi trọng gà rừng. Việc xem gà rừng là phượng hoàng cho thấy từ thời cổ đại đã có nhiều người đồng ý rằng phượng hoàng có liên hệ với chim trĩ.

Tuy nhiên, vẫn có người cho rằng phượng hoàng là một loài trĩ thuộc lớp chim, thời xa xưa từng tồn tại nhưng sau đó do môi trường thay đổi bất lợi nên bị tuyệt chủng. Dẫu vậy, trong lịch sử, đến tận đời Nguyên cách đây hơn 600 năm vẫn còn ghi chép về sự xuất hiện của phượng hoàng, và “phượng hoàng” ấy khác hẳn truyền thuyết. Vì vậy, đa số nhà động vật học cho rằng phượng hoàng là loài chim nhỏ thuộc họ chim trĩ.