Giấy và nghề in được phát minh như thế nào?
Thời cổ đại, trước khi phát hiện ra giấy và nghề in, tổ tiên chúng ta phải dùng những thanh tre, thanh gỗ để ghi chép và truyền bá văn hóa, tri thức cho mọi người.
Vào thời Tây Hán, Trung Quốc đã bắt đầu phát minh ra giấy. Vì phương pháp sản xuất còn thô sơ, giấy khi ấy vẫn chưa được dùng để viết sách. Đến thời Đông Hán, nhà phát minh Sái Luân, trên cơ sở loại giấy thời Tây Hán, đã cải tiến nghề làm giấy vào năm 105. Ông dùng vỏ cây, dây đay, vải rách... làm nguyên liệu sản xuất giấy. Loại giấy này trong sách cổ được gọi là “Giấy Sài hầu”.
Sau khi giấy được phát minh và sử dụng rộng rãi, nó dần dần thay thế các thanh tre, thanh gỗ và những tấm vải dùng để viết sách. Nhưng thời đó, nghề in vẫn chưa được phát minh. Muốn biến một cuốn sách thành nhiều bản khác, người ta phải tốn rất nhiều công sức và thời gian, ảnh hưởng đến việc phổ cập, truyền bá văn hóa. Tổ tiên ta đã tích cực tìm cách, mày mò sáng tạo, cuối cùng hoàn thành một công trình quan trọng trong truyền bá văn hóa: nghề in ra đời.
Nói đến khởi nguồn của nghề in, trước hết phải nhắc đến con dấu và bia khắc. Con dấu là những hình và chữ được khắc trên ngọc, gỗ hoặc đá. Chúng xuất hiện sớm nhất vào thời Xuân Thu - Chiến Quốc. Theo “Sử Ký”, sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, muốn chiến công của mình được lưu lại muôn đời, ông đã cho khắc chữ lên bia đá ở nhiều nơi. Năm 175, theo đề nghị của học giả Sái Ung, hoàng đế sai khắc “Ngũ kinh” của đạo Nho vào bia đá để học sinh chép theo. Hai trăm năm sau, có người phát minh ra phương pháp “vỗ” vào bia đá, tạo ra ấn phẩm đầu tiên trên thế giới.
Việc sử dụng con dấu và đá khắc lâu dài đã tạo điều kiện cho nghề in ra đời. Khi dùng con dấu, tổ tiên ta vẫn phải bôi lên mặt dấu một lớp bùn in mỏng, gọi là “phong nê”, tức phủ bùn. Từ gợi ý của con dấu, người ta khắc những trang sách lên tấm gỗ giống như khắc con dấu rồi đem in. Bản in cổ nhất theo cách này còn lưu lại đến nay là cuốn “Kinh Kim Cương” vào năm Hàm Thông thứ 9 đời Đường, tức năm 868.
Phát minh in bằng bản khắc đã đưa nghề in tiến thêm một bước lớn, nhưng việc in một cuốn sách vẫn mất quá nhiều thời gian và cần được cải tiến. Trải qua rất nhiều cố gắng của nhiều người, đến đời Tống, Tất Thăng đã phát minh ra lối in chữ rời. Ông lấy keo đất làm thành các phôi theo cùng một quy cách. Mỗi đầu khắc chữ ngược, rồi bỏ vào lò nung cho cứng lại, thế là thành các chữ rời bằng sứ. Chữ rời được xếp thành bảng, dùng một khung ván bằng sắt. Trước hết, người ta quét lên ván sắt một lớp sáp và nhựa thông, sau đó nhặt từng chữ rời xếp vào trong khung. Xếp đầy một khung sẽ thành một bản. Sau đó hơ lên lửa, sáp và nhựa thông chảy ra, người ta lại lấy mặt ván phẳng ép lên; khi sáp và nhựa thông đông cứng, chữ rời sẽ bám chặt vào ván sắt. Lúc này, có thể quét mực, đặt giấy rồi lăn ép để in. Phát minh này về sau được cải tiến với chữ rời bằng đồng và bằng chì. Nghề in do Trung Quốc phát minh đã góp phần thúc đẩy sự phát triển văn hóa trên toàn thế giới. Ngày nay, nghề in càng hoàn thiện cùng với trình độ khoa học hiện đại.
