Thế nào là nguyên tố Mặt trời?
Heli là một trong những nguyên tố nhẹ nhất trên Trái Đất, chỉ đứng sau hydro. Trong bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học, nó đứng ở vị trí thứ hai, ký hiệu là He, tên tiếng Anh là “helium”. Tên gọi này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Helios”, nghĩa là Mặt Trời, vì vậy heli còn được gọi là nguyên tố Mặt Trời.
Heli có quan hệ gì với Mặt Trời?
Điều đó bắt đầu từ lần nhật thực toàn phần ngày 18 tháng 8 năm 1868. Nhà khoa học P. Janssen đã đến Ấn Độ để quan trắc nhật thực toàn phần. Ông phát hiện trong quang phổ của bề mặt Mặt Trời có một vạch sáng màu vàng không trùng với vạch vàng của bất kỳ nguyên tố nào đã biết.
Ngày hôm sau, trong tâm trạng day dứt và tò mò, ông tiếp tục quan trắc Mặt Trời. Điều khiến ông vừa phấn khởi vừa kinh ngạc là tia màu vàng ấy vẫn nằm đúng ở vị trí cũ. Janssen liền viết thư gửi Viện Khoa học Pháp để báo cáo phát hiện của mình.
Nhà khoa học Anh J. Lokyer khi quan trắc cũng phát hiện vạch vàng đó. Ngày 20 tháng 10, ông cũng gửi thư đến Viện Khoa học Pháp để báo cáo kết quả quan trắc.
Thật trùng hợp kỳ lạ, hai bản báo cáo cùng nói về một sự kiện lại được gửi đến Viện Khoa học Pháp gần như cùng thời điểm. Ngày 26 tháng 10 năm đó, cả hai cùng được công bố tại hội nghị của Viện Khoa học. Khi ấy, vạch vàng được cho là quang phổ của một nguyên tố mới đặc biệt chưa từng thấy trên Trái Đất, nên người ta gọi nó là helium, tức nguyên tố Mặt Trời.
Sự kiện nguyên tố Mặt Trời được tìm thấy trên Trái Đất xảy ra 27 năm sau. Tháng 2 năm 1895, nhà hóa học nổi tiếng người Anh Ramsay, khi đo tính chất vật lý của nguyên tố khí trơ agon vừa được ông phát hiện năm trước, cũng là nguyên tố khí trơ đầu tiên được tìm thấy, đã được bạn bè thiện ý nhắc rằng trước đây có người khi làm thí nghiệm với quặng urani - ytri từng thu được một loại khí có hiện tượng khác thường: không cháy. Họ khuyên ông nên chú ý đến điều đó. Chất khí ấy có phải là agon không? Ramsay thấy lời nhắc này rất có lý. Khi dùng kính phân quang để kiểm tra quặng urani - ytri, ông tìm thấy một chất khí, nhưng phát hiện đó không phải là agon. Trong quang phổ của nó có một vạch sáng màu vàng khác với màu vàng của các chất khác, và cũng không giống vạch quang phổ của khí agon.
Ban đầu Ramsay cho rằng vạch vàng đó do nguyên tố natri phát ra, có thể trong thí nghiệm ông đã vô tình để rơi một chất nào đó chứa muối ăn NaCl. Nhưng sau khi kiểm tra kỹ và lặp lại nhiều lần, vạch vàng vẫn xuất hiện ở đúng vị trí cũ. Để xác định nguồn gốc của vạch này, ông thử cho thêm NaCl vào loại quặng đó, nhưng vạch vàng của natri vẫn không trùng với vạch vàng ban đầu. Kết quả là quang phổ của chất khí cũ vẫn tiếp tục xuất hiện.
Lúc ấy Ramsay nhớ đến việc Janssen 27 năm trước đã phát hiện vạch vàng trong quang phổ Mặt Trời. Lẽ nào trong quặng urani - ytri của Trái Đất cũng có nguyên tố Mặt Trời?
Nhiều thí nghiệm sau đó chứng tỏ sự thật đúng như vậy. Nguyên tố Mặt Trời hoàn toàn trùng với chất khí tìm thấy trong quặng urani - ytri, và đó chính là nguyên tố heli.
