Thực vật có chứa hoóc môn động vật không?

Năm nọ, lá dâu mất mùa, tằm lại đến tuổi thứ năm; nếu bị đói, chúng sẽ không kéo kén được. Có người nhặt cỏ xước đem luộc lên, lấy nước phun lên lá dâu cho tằm ăn. Thật kỳ lạ, tằm kéo kén ngay. Thì ra, thân cây có chứa chất kích thích lột xác, giống như chất mà côn trùng tự tiết ra.

Chính chất này làm tằm vội vàng “vứt áo bỏ giáp”, lột xác hóa nhộng. Điều này thật khác thường, vì các chất kích thích trong động vật và thực vật, hai ngành lớn trong giới sinh vật, vốn tưởng như không có liên quan gì với nhau. Chẳng hạn, các chất kích thích trong thực vật như auxin, gibberelin, chất phân bào... không có tác dụng gì đối với động vật.

Hiện tượng này lần đầu tiên được biết đến vào năm 1966, khi một nhà khoa học Nhật Bản phát hiện trong cây thông la hán (Podocarpus chinensis) trồng ở Đài Loan có hoạt tính của chất kích thích lột xác. Từ đó, người ta mới biết giữa hai ngành này vẫn có những mối quan hệ rất lý thú.

Vậy là các nhà khoa học đã tiến hành chọn lọc rộng rãi trong hơn 200 họ, hơn 1.000 loài cây và tìm ra hơn 100 loại chất kích thích lột xác. Ngày nay, việc ứng dụng chất kích thích này để tăng sản lượng tơ tằm không còn xa lạ nữa.

Điểm thú vị là chất kích thích lột xác trong thực vật có ưu điểm hơn chất kích thích do chính côn trùng tự tiết ra. Ngoài việc phân bố rộng, dễ kiếm, nó còn có hàm lượng rất cao; có loài cây chứa đến hơn 1 kg trong 100 kg chất thô. Trong khi đó, từ 500 kg nhộng tằm chỉ lấy được 25 gram chất kích thích lột xác.

Trong thực vật không những có chất làm côn trùng “chóng già”, mà còn có cả “thuốc trường sinh bất lão”.

Những năm 70, có một nhà khoa học Tiệp Khắc chuyên nghiên cứu sự biến thái của côn trùng. Ông đem một giống sâu gọi là hồng xuân từ Prague đến Đại học Harvard ở Mỹ và phát hiện rằng sau khi thay đổi nơi ở, loài sâu này không hóa nhộng được mà vẫn giữ nguyên trạng thái sâu non. Vì sao vậy? Khi đối chiếu điều kiện nuôi dưỡng ở hai nước, người ta mới thấy nguyên nhân nằm ở tấm giấy lót dùng để nuôi cấy loài sâu ấy.

Hóa ra, trong một số loại giấy do Mỹ sản xuất có chứa chất kéo dài trạng thái sâu non của sâu hồng xuân. Lần về ngọn nguồn, người ta thấy loại cây dùng làm thứ giấy này có chứa chất chống lão hóa, như thung dung (Glyptostrobus pensilis), thông, thủy tùng, thông rụng lá (Larix gmelini). Đó là chất este methyl, dẫn xuất của axit béo. Chính nó là chất làm cho côn trùng “trường sinh bất lão”. Tuy nhiên, chất này chứa trong thực vật rất ít và phân bố cũng không rộng.

Vì sao thực vật lại có hoóc môn động vật? Có người giải thích rằng đó là nhu cầu tự vệ của thực vật, bởi vì côn trùng sau khi ăn những cây ấy sẽ lột xác sớm hoặc bị ngộ độc, gây bất lợi cho chúng. Nhưng cũng có người cho rằng đây là nhu cầu sinh sản của bản thân thực vật. Tuy vậy, những cách giải thích ấy hiện vẫn chỉ là suy luận.