Tinh vân là gì?

Từ rất sớm, con người đã dùng kính viễn vọng phát hiện những thiên thể phát sáng giống như mây mù, và gọi chúng là tinh vân.

Tinh vân có thể chia thành hai loại lớn: tinh vân ngoại hà và tinh vân nội hà. Tuy cùng được gọi là tinh vân, bản chất của chúng hoàn toàn khác nhau. Tinh vân ngoại hà là những tinh vân nằm bên ngoài hệ Ngân Hà; chính xác hơn, nên gọi chúng là các hệ sao ngoại hà. Nhìn từ Trái Đất, chúng chỉ giống những đốm sáng nhỏ, nhưng thực tế lại tương tự hệ Ngân Hà của chúng ta, gồm hàng tỉ, hàng chục tỉ, thậm chí hàng trăm tỉ ngôi sao hợp thành một hệ thống hằng tinh khổng lồ. Chúng ở cách ta vô cùng xa. Ngày nay, tổng số tinh vân ngoại hà quan sát được đã vượt quá 1 tỉ, còn những tinh vân có thể nhìn thấy bằng mắt thường chỉ có tinh vân Magellan lớn, tinh vân Magellan nhỏ và tinh vân chòm Tiên Nữ. Tinh vân chòm Tiên Nữ cách chúng ta khoảng 220 vạn năm ánh sáng. Nếu đứng trên một hành tinh thuộc một hằng tinh nào đó trong chòm sao này và dùng kính viễn vọng nhìn về hệ Ngân Hà, hệ Ngân Hà cũng chỉ giống những điểm sáng nhỏ.

Tinh vân theo nghĩa chân chính là các tinh vân nằm trong hệ Ngân Hà. Chúng gồm khí và bụi có mật độ vô cùng loãng, tạo nên tinh vân nội hà. Loại này lại có thể chia thành đám mây tản mạn và tinh vân dạng hành tinh.

Tinh vân tản mạn có hình dạng không đều, thường không có ranh giới rõ rệt. Thể tích của chúng rất lớn nhưng mật độ lại cực nhỏ. Nếu gần đó có một hằng tinh rất sáng hoặc có nhiệt độ rất cao, hằng tinh ấy có thể chiếu sáng hoặc kích phát đám tinh vân, khiến nó phát ra ánh sáng. Có người cho rằng tinh vân chính là “dạng nguyên thủy” của các hằng tinh. Trong đám tinh vân nổi tiếng thuộc chòm sao Lạp Hộ, người ta đã phát hiện không ít hằng tinh đang hình thành hoặc vừa mới hình thành; có những hằng tinh mới ra đời chỉ hơn 1000 năm.

Tinh vân dạng hành tinh là một loại thiên thể rất thú vị. Ở giữa nó là một hằng tinh có nhiệt độ cao tới hàng vạn °C, xung quanh là một vành tròn phát sáng. Vành sáng ấy có thể là lớp vỏ khí mà hằng tinh đã phóng ra trong một vụ bùng nổ từ rất lâu trước. Tinh vân dạng hành tinh nhỏ hơn tinh vân tản mạn rất nhiều.

Việc quan sát và nghiên cứu tinh vân trong Ngân Hà giúp con người tìm hiểu nguồn gốc và quá trình diễn biến của các hằng tinh, vì vậy lĩnh vực này luôn được các nhà khoa học đặc biệt coi trọng.