Tại sao cá voi biết "tự sát tập thể"?
Sáng sớm ngày 22 tháng 12 năm 1985, tại vịnh Đả Thuỷ Áo, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, nước thủy triều dâng cao, sóng biển cuồn cuộn. Các ngư dân ở thôn Kiến Quốc, thị trấn Tấu Dữ, huyện Phúc Đỉnh đang đánh cá trên biển thì bất ngờ một con cá nhà táng dài hơn 10 m xông vào khu vực đánh cá. Họ lập tức dùng lưới lớn vây quanh nó. Con thú biển này không chịu bị bắt, liều mạng lăn lộn, kêu gào, cố vùng vẫy thoát ra, nhưng càng giãy càng bị lưới quấn chặt. Đúng lúc ấy, các ngư dân phát hiện trong sóng nước cách xa khoảng 1 đến 2 nghìn mét, một đàn cá nhà táng hung hãn lao tới. Chúng bơi quanh con cá nhà táng bị bắt, dùng cơ thể cọ vào tấm lưới đang vây bạn mình như để an ủi, đồng thời xông xáo khắp nơi, tấn công thuyền đánh cá và tỏ ra vô cùng phẫn nộ. Dưới sự tấn công của đàn cá voi, thuyền đánh cá chòng chành gần như muốn lật, khiến ngư dân rất hoảng sợ và phải ra sức chống đỡ. Sau 3 đến 4 giờ giằng co giữa người và cá voi, nước biển bắt đầu rút, toàn bộ đàn cá voi mắc cạn, nằm la liệt trên bãi biển. Đây là lần đầu tiên Trung Quốc ghi nhận sự kiện cá nhà táng “tự sát” tập thể có quy mô kỷ lục và gây ảnh hưởng quốc tế.
Hiện tượng tương tự cũng từng xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới. Năm 1970, trên bãi cát ở bờ biển Peirceburg thuộc bang Florida, hơn 150 con cá voi bất chấp tất cả lao lên bãi biển. Ngày 17-7-1979 tại một vịnh ở Canađa, hơn 130 con cá voi mặc cho con người quấy rối vẫn nằm phơi xác trên bãi biển. Ngày 9-9-1981, trên một bãi biển của đảo Tasmania, Australia, có 160 con cá voi lớn “tự sát” tại đó. Ngày 13-3-1984, tại một vịnh của Pháp, 32 con cá nhà táng mắc cạn trên bãi cát, đa số là cá voi cái. Chúng lộ rõ vẻ hoảng sợ, tiếng kêu thảm thiết vang xa hơn 4 km, như đang cầu cứu con người và đồng loại nhanh chóng đến giúp chúng thoát khỏi nguy hiểm.
Sự “tự sát” tập thể của cá voi vẫn là một câu đố khó đối với các nhà động vật học. Cá voi tuy có trí tuệ ở mức độ nhất định, nhưng chúng không có cảm xúc mừng, giận, buồn, vui giống con người, nên không thể có hành vi tự sát thực sự như con người.
Vậy tại sao cá voi lại “tự sát” tập thể? Để giải đáp câu hỏi này, các nhà khoa học đã phải suy nghĩ rất nhiều và bỏ ra không ít công sức nghiên cứu.
Một học giả người Hà Lan phát hiện rằng phần lớn các vụ cá voi gặp nạn xảy ra ở những bờ biển trũng, bãi cát nông, bãi tắm biển, vùng đất có nhiều sỏi đá hoặc bùn ứ đọng, cũng như các góc biển nhô xa khỏi vùng biển trung tâm. Nguyên nhân khiến cá voi chết trên cạn có thể là do mất phương hướng. Thị giác của cá voi rất kém, về cơ bản chúng dùng âm thanh để “nhìn” các vật dưới nước. Chúng phát ra sóng siêu âm có biên độ rộng về phía mục tiêu thăm dò, rồi căn cứ vào tín hiệu phản xạ để phán đoán phương hướng và quyết định hành động. Cách này gọi là định vị hồi thanh. Nhưng ở các địa hình bất lợi như sườn dốc và bãi biển, hệ thống định vị hồi thanh của chúng thường bị nhiễu, khiến hành động rối loạn, va đập lung tung và đôi khi rơi vào “cạm bẫy” chết trên đất liền.
Ngoài ra, có học giả cho rằng thủy triều lên xuống, vị trí mực nước không ổn định, mưa bão và sóng biển va đập mạnh, cộng thêm điều kiện địa lý bờ biển nghiêng, đều là những nguyên nhân quan trọng dẫn đến cá voi mắc cạn. Khi cá voi theo sóng bơi gần bờ, một khi gặp sóng biển nghiêng và dừng lại tại chỗ, đợt sóng nhẹ phía sau có thể mang theo bùn cát tạo thành tường chắn, khiến cá voi không thể vượt qua chướng ngại để trở về biển lớn.
Nhưng vì sao cá voi chết trên bờ thường xuất hiện theo nhóm?
Có chuyên gia cho rằng đó là do bản năng bảo vệ giống loài. Cá voi gặp nạn phát tín hiệu cầu cứu đến đồng loại, cuối cùng lại tạo thành thảm kịch cả đàn cùng lao vào chỗ chết.
Gần đây, các nhà khoa học còn có một phát hiện mới rất thú vị. Họ cho rằng cá voi thường bị một loài ký sinh trùng gọi là rận cá xâm nhập. Rận cá có vỏ ngoài cứng, có thể cắn rách da cá voi, chui vào trong da để hút máu và sống ký sinh. Một đàn rận cá có thể ăn mất mảng da lớn, khiến cá voi đau đớn không chịu nổi. Để thoát khỏi sự giày vò của ký sinh trùng, cá voi có thể liều mạng tìm đến những vùng nước ngọt có khả năng trừ rận cá, như các vịnh nhỏ hoặc cửa sông. Khi đến được nơi nước ngọt, rận cá sẽ rời khỏi cơ thể cá voi. Nhưng ở vùng nước ngọt, chúng lại dễ gặp lúc thủy triều xuống và mắc cạn, khiến thân hình to lớn đồ sộ không thể quay về biển cả.
Cho đến nay, bí ẩn này vẫn chưa được giải thích triệt để. Các nhà khoa học cũng chưa tìm ra biện pháp tương ứng để ngăn chặn quá trình cá voi đổ bộ lên bờ. Vì vậy, câu hỏi lớn của tự nhiên này vẫn tiếp tục thu hút nhiều người tìm hiểu đến tận ngọn nguồn.
