Có biện pháp để dự báo động đất không?

Động đất mạnh có sức phá hoại vô cùng ghê gớm. Để ngăn ngừa tổn thất, từ lâu con người đã mong muốn: liệu có thể dự báo động đất giống như dự báo thời tiết hay không?

Trước kia, nhiều nhà khoa học cho rằng không thể dự báo động đất. Nhưng nhà khoa học Lý Tứ Quang của Trung Quốc luôn giữ quan điểm rằng động đất có thể dự báo, và ông đã tiến hành nhiều thực nghiệm. Những năm gần đây, người ta đã dự báo thành công một số trận động đất như ở Hải Thành, Doanh Khẩu và Xuyên Tây. Tuy vẫn có lúc báo sai hoặc bỏ sót, độ chính xác còn chưa cao, nhưng thực tế cho thấy động đất là hiện tượng có thể dự báo ở một mức độ nhất định.

Vì sao động đất lại có thể dự báo được?

Mặc dù nguyên nhân gây động đất rất nhiều, nguyên nhân chủ yếu vẫn là lớp đất đá trong lòng đất chịu lực tác dụng, phát sinh nứt vỡ và gây nên chấn động.

Phần lớn động đất xảy ra trong lớp vỏ Trái Đất và phần trên lớp cùi, ở độ sâu khoảng 70 km, đặc biệt tập trung trong phạm vi 5 - 20 km dưới lòng đất. Tầng nham thạch ở đó rất cứng; khi chịu lực tác dụng, nó có khả năng kháng vỡ rất mạnh. Chỉ khi lực tác động đạt đến một mức nhất định và nham thạch không chịu nổi nữa, nó mới bị phá vỡ. Trước khi động đất, tầng nham thạch càng gần trạng thái phá vỡ thì lực này càng lớn. Nếu khi đó có thể đo được, ta sẽ biết động đất sắp xảy ra.

Thứ hai, khi nham thạch chịu tác động, hình thái vỏ Trái Đất sẽ thay đổi. Ví dụ, mặt đất có thể nổi lên, nghiêng đi, dịch chuyển theo phương ngang; hoặc ở một số trận động đất, nơi dưới đất vốn đã có gãy nứt lại tiếp tục trượt thêm một lần nữa.

Vì vậy, trước khi động đất xảy ra, các hiện tượng bất thường ở hai bên hoặc bên dưới vị trí sắp xảy ra động đất thường thể hiện khá rõ. Có nơi mặt đất dâng cao từ 1 - 7 m, có nơi mặt bằng sụt xuống từ 2 - 10 m. Đó là những căn cứ có thể dùng để dự báo động đất.

Trước khi động đất, nham thạch chịu lực rất lớn, khiến nhiệt độ, từ tính, tính dẫn điện và sự lan truyền sóng địa chấn trong vùng đều thay đổi; những điều này có thể dùng máy đo được. Quy luật hoạt động của nước ngầm trong nham thạch cũng biến đổi, chẳng hạn mực nước giếng dâng cao hoặc hạ thấp, nước sủi bọt, đổi màu, thay đổi mùi vị…

Trước khi có động đất mạnh, thường xuất hiện động đất nhẹ. Vì vậy, người ta tổng kết được kinh nghiệm “động đất nhỏ sẽ có động đất mạnh”, tuy cũng có lúc không có động đất nhỏ mà vẫn xảy ra động đất mạnh. Trước khi động đất, có thể nghe thấy tiếng ầm ầm từ xa đến gần, rồi từ gần ra xa giống như tiếng sóng ngầm. Cũng có thể nhìn thấy ánh sáng bốc lên từ mặt đất với màu đỏ, trắng, tím, chàm hoặc xanh, đôi khi có dạng dải, đôi khi giống ngọn lửa. Tất cả đều là những tín hiệu biểu thị động đất sắp xảy ra.

Nhiều loài động vật rất nhạy cảm với động đất. Trước khi động đất, chúng thường hoảng hốt khác thường: gà bay lên cành cây, cá nhảy khỏi mặt nước, lợn bỏ ăn, chó cắn lung tung, chuột ra khỏi hang chạy loạn xạ… Những biểu hiện ấy đều là triệu chứng trước lúc động đất. Các hiện tượng nói trên có thể dùng làm căn cứ dự báo động đất. Tuy nhiên, trước khi động đất mạnh xảy ra, khu vực xuất hiện triệu chứng thường rất rộng và thời gian có thể kéo dài, nên việc phán đoán động đất sẽ xảy ra ở đâu, vào lúc nào vẫn không dễ dàng.

Trung Quốc đã tìm ra một số quy luật trong dự báo động đất. Cùng với sự tiến bộ của máy đo, ảnh chụp vệ tinh và kinh nghiệm tích lũy, dự báo động đất nhất định sẽ ngày càng chính xác và kịp thời hơn.