Vì sao trên mặt đất có rất nhiều núi?

Trên bề mặt Trái Đất, diện tích lục địa chỉ chiếm khoảng 29% tổng diện tích. Thế nhưng trên phần lục địa không lớn ấy, núi và cao nguyên cao hơn mặt biển 2.000 m đã chiếm 11% diện tích lục địa; còn vùng núi cao hơn mặt biển 1.000 m chiếm trên 28% tổng diện tích. Như vậy, núi chiếm khoảng 42 triệu km2 diện tích lục địa, tương đương diện tích châu Á. Nếu tính thêm cả núi thấp và gò đồi, có thể nói trên khắp các lục địa đều có núi.

Vì sao trên Trái Đất lại có nhiều núi như vậy?

Nhà cơ học địa chất Lý Tứ Quang cho rằng động lực chủ yếu tạo nên núi là sức ép theo chiều ngang của vỏ Trái Đất. Nói chung, có hai loại sức ép: một loại do sự thay đổi tốc độ tự quay của Trái Đất tạo nên sức ép theo hướng đông - tây; loại khác do tốc độ tiếp tuyến ở các vĩ độ khác nhau khi Trái Đất tự quay không giống nhau, tạo thành sức ép của vỏ Trái Đất theo hướng đường xích đạo. Hai loại sức ép này, cộng với lực xoắn sinh ra do vỏ Trái Đất chịu lực không đều, đã hình thành những dãy núi có phương hướng khác nhau.

Nhìn chung, vỏ Trái Đất là bộ phận tương đối cứng và chặt, nên khi chuyển động thường dễ nứt gãy. Hai bên chỗ nứt gãy có thể dâng cao hoặc hạ thấp; đôi khi chúng hình thành núi, nhưng trong nhiều trường hợp lại hạ xuống, làm địa hình trở nên tương đối bằng phẳng. Còn ở những nơi vỏ Trái Đất mỏng yếu hơn, nếp nhăn thường phát sinh; nếu phần nhăn ấy nhô lên, nó sẽ biến thành mạch núi kéo dài. Trên thế giới có nhiều dãy núi được hình thành theo cách này. Ở nhiều vùng núi, có thể thấy các tầng nham thạch bị uốn khúc, chứng tỏ nơi đó từng phát sinh nếp nhăn. Dưới tác dụng của lực lớn và chậm, tầng nham thạch trong vỏ Trái Đất có thể mang độ dẻo nhất định, từ trạng thái gần như bằng phẳng ban đầu biến thành địa hình lồi lõm. Sự hình thành gò đồi là kết quả của vận động Trái Đất, nhưng tính chất của vỏ Trái Đất tại đó cũng có vai trò quyết định nhất định.

Sự vận động của vỏ Trái Đất tạo nên những chỗ cao thấp trên mặt đất, khiến dòng nước bề mặt có môi trường để hoạt động. Nơi địa thế chênh lệch càng lớn thì sức xói mòn của dòng nước càng mạnh, có xu hướng bào mòn những bộ phận nhô cao. Gió và băng tuyết cũng có tác dụng tương tự, vì thế một số ngọn núi cao dần dần bị hạ thấp, thậm chí sau thời gian dài có thể trở thành bình địa. Tuy nhiên, do vỏ Trái Đất luôn vận động, dãy núi Hymalaya được hình thành cách đây từ 80 - 2 triệu năm trước, vào kỷ Thứ ba đại Tân sinh, đến nay vẫn tiếp tục dâng cao. Vì vậy, Trái Đất ngày nay đang ở sau thời kỳ tạo núi. Chẳng hạn, dãy Hymalaya từ Trung Á đến Arpixi đều được hình thành trong lịch sử cận đại của Trái Đất. Chính vì thế, trong giai đoạn hiện nay trên Trái Đất có rất nhiều núi.

Trong quá trình nước chảy bề mặt xâm thực mặt đất, do tính chất đất đá ở các vùng khác nhau và khả năng chống xâm thực của chúng không giống nhau, đồng thời năng lực xâm thực của nước cũng khác nhau, nên có những nơi trong một thời kỳ nhất định không bị bào bằng, ngược lại còn được gọt giũa thành địa hình cao thấp lồi lõm. Nhiều ngọn núi tuy có nguyên nhân cơ bản từ vận động vỏ Trái Đất, nhưng hình dạng ngày nay lại do nước và gió đẽo gọt mà thành. Vì nhiều nguyên nhân phức tạp đan xen, Trái Đất không chỉ có nhiều núi mà hình thù của chúng cũng vô cùng đa dạng.