Vì sao có động đất?

Bề mặt Trái Đất nhìn qua hầu như rất yên tĩnh, nên mỗi khi nhắc đến động đất, người ta thường nghĩ đó là hiện tượng hiếm gặp. Thực ra hoàn toàn không phải vậy. Động đất xảy ra liên miên, giống như gió và mưa là những hiện tượng tự nhiên rất phổ biến. Theo các nhà khoa học dùng máy đo chính xác, số lần động đất phát sinh hằng năm khoảng năm triệu lần, bình quân một ngày hơn một vạn lần. Tuy nhiên, phần lớn các trận động đất đều rất nhỏ, nếu không dùng máy đo thì con người không cảm nhận được. Động đất nhỏ chiếm đến 99% tổng số; những trận ta có thể cảm nhận chỉ khoảng 1%, trong đó số lần gây thiệt hại khoảng 1.000 lần.

Vì sao Trái Đất thường phát sinh động đất?

Đại bộ phận các trận động đất đều do sự chuyển động của vỏ Trái Đất. Lớp đất đá có độ cứng lớn, khi vận động và chịu lực tác dụng sẽ phát sinh biến dạng, có lúc bị nứt vỡ, từ đó xảy ra động đất. Dù cho đến ngày nay người ta vẫn còn tranh luận về nguồn gốc của lực đẩy khiến vỏ Trái Đất vận động, nguyên nhân trực tiếp gây ra động đất vẫn được xác định là do tầng đất đá ở đó bị nứt vỡ. Phần lớn động đất xảy ra vì lớp đất đá dưới đất bị nứt vỡ, hoặc các vết nứt vỡ ban đầu tiếp tục trượt lên nhau. Những trận động đất lớn thường phát sinh ở nơi dưới đất đã có vết nứt. Khi lớp đất đá dưới đất chịu lực tác dụng gần tới giới hạn phá hoại, lại cộng thêm lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời, sự biến đổi của áp suất tầng khí quyển hoặc tác động của nước hồ đối với mặt đất, tất cả đều có thể thúc đẩy vỏ Trái Đất nứt vỡ và gây ra động đất.

Thứ hai, động đất thường đi kèm với núi lửa. Trên Trái Đất có rất nhiều núi lửa. Mỗi khi núi lửa hoạt động, một lượng lớn phún thạch được phun ra, thể tích giãn nở đột ngột làm chấn động vỏ Trái Đất, từ đó gây ra động đất.

Trên Trái Đất hằng năm phát sinh nhiều động đất như vậy, vì sao chúng ta chỉ cảm nhận được vài lần?

Nguyên nhân là khi động đất xảy ra, năng lượng được giải phóng có lúc nhiều, lúc ít; chấn động cũng khi mạnh, khi nhẹ. Theo độ lớn nhỏ, có thể chia thành ba loại: động đất rất nhẹ, động đất yếu và động đất mạnh. Động đất yếu có thể khiến máy đo rung lên, làm đèn điện hoặc đồng hồ treo tường chao đảo; động đất mạnh có thể làm tường nứt vỡ, nhà sập, sạt núi…. Một số trận động đất mạnh chỉ trong vài giây có thể phá sập cả thành phố. Ví dụ, trận động đất năm 1976 ở Đường Sơn Trung Quốc thuộc loại này. Trên Trái Đất, loại động đất như vậy bình quân mỗi năm chỉ xảy ra khoảng trên dưới 10 lần, nhưng có khi nó xuất hiện ở những khu vực dân cư thưa thớt nên tác hại không quá nghiêm trọng. Động đất yếu không gây tổn hại, còn động đất rất nhẹ càng không có ảnh hưởng gì. Phần lớn các trận động đất đều là rất nhẹ.

Mỗi khi xảy ra động đất, chỉ những người nằm trong một phạm vi nhất định mới cảm nhận được. Khi động đất, nguồn phát sinh gọi là nguồn chấn động, hay chấn tiêu. Chấn động từ đó lan truyền thành sóng ra các phương, gọi là sóng động đất. Năng lượng của sóng động đất ở trung tâm nguồn chấn động rất lớn, nhưng trong quá trình truyền đi, năng lượng giảm yếu rất nhanh. Đến một cự ly nhất định, nó yếu đến mức ta không còn cảm thấy nữa. Nếu nơi ta ở nằm trong phạm vi có thể cảm nhận, ta sẽ nói rằng có động đất.