Vì sao có hiện tượng lũ bùn đá?
Bạn đã xem bộ phim khoa học giáo dục “Lũ bùn đá” chưa? Cảnh tượng lũ bùn đá xuất hiện đột ngột quả thật rất hiếm gặp: một khối bùn sánh đặc bao bọc lấy những hòn đá lớn, giống như lũ núi mang thế “dời núi lấp biển”, đổ ào xuống theo thung lũng. Khi nhìn thấy lớp bùn bắn tung lên, tiếng vang dội khắp thung lũng, cả bề mặt núi như bị phủ thành một biển bùn đá.
Lũ bùn đá thường xuất hiện ở vùng núi ôn đới hoặc khu vực bán khô hạn. Loại dòng nước lũ này khi nhanh nhất thậm chí có thể đạt tới tốc độ xấp xỉ 10m/s. Hàng ngàn tấn đá lớn tựa như những khúc gỗ trôi nổi trên dòng nước, cứ bồng bềnh như vậy cho đến khi xuống tới vùng bằng phẳng dưới chân núi mới ngừng lăn. Chính vì thế, nó có thể di chuyển hàng triệu mét khối đất đá xuống chân núi. Thử tưởng tượng xem, hiện tượng ấy sẽ gây nguy hại lớn đến mức nào cho con người?
Tại sao lại xuất hiện “Lũ bùn đá”?
Nếu tìm hiểu sâu về “nguồn gốc” của lũ bùn đá, bạn sẽ phát hiện vùng phát sinh hiện tượng này thường được bao quanh bởi các vách đá dựng đứng, chỉ có một khe núi hẹp. Những ngọn núi gần đó gần như trơ trụi, rất ít cây cối. Do vậy, nham thạch trên núi dưới tác dụng của phong hóa, nắng mưa rất dễ hình thành các vết nứt và vỡ thành những mảnh lớn nhỏ khác nhau. Đồng thời, dưới tác dụng của trọng lực, nham thạch rơi vào khe núi và dồn tích lại ngày càng nhiều, tạo thành điều kiện ban đầu cho lũ bùn đá. Nếu gần vùng có tuyết, hiện tượng này càng rõ rệt. Ban đêm, nước trong các khe nứt đóng băng, thể tích băng phình to, khiến nham thạch bị phá vỡ nghiêm trọng hơn; ban ngày, băng tan làm giảm độ bám dính giữa các mảnh nham thạch, khiến chúng liên tiếp sụp xuống. Nếu gần đó xảy ra tuyết lở trên đỉnh núi, nhiều tảng đá lớn sẽ càng đổ xô xuống.
Ngoài ra, cần có một lượng nước lớn để lớp bùn trong khe núi bị ngấm nước. Khi đạt đến trạng thái bão hòa, nước giống như dầu bôi trơn, làm giảm lực ma sát và độ bám dính giữa bùn đá. Nếu địa hình khu vực đó dốc, dưới tác dụng của trọng lực, khối bùn đá này có thể bắt đầu chuyển động từ từ.
Vì vậy, lũ bùn đá không xảy ra thường xuyên mà thường cách một thời gian dài mới xuất hiện một lần, khoảng vài năm đến vài chục năm. Nhưng nếu vùng lân cận xảy ra động đất hoặc bão, dòng nước lũ này như được “Hổ thêm cánh”, bất ngờ lao xuống. Ngay cả ở khu vực không có động đất, khi bùn và đá tích tụ nước đến một mức nhất định, nếu trọng lượng lớn hơn lực ma sát bên ngoài, nó cũng sẽ tăng tốc và tràn xuống.
Từ “đầu nguồn” của lũ bùn đá đi xuống, ở chân dốc thường thấy một khe sâu, cao, hẹp và dựng đứng. Đây chính là “khu lưu thông” của lũ bùn đá. Khi bùn đá đua nhau lao xuống khu vực lưu thông dòng chảy, do địa hình dốc và hẹp, thế năng chuyển hóa thành động năng, tốc độ càng lúc càng nhanh và lực tác động cũng càng lớn. Nó liên tục va đập vào hai vách khe núi, làm đá, cát và bùn từ hai bên vách rơi xuống, không ngừng làm “đội ngũ” lũ bùn đá lớn mạnh, cuối cùng hình thành dòng lũ bùn đá với những con sóng đá và tiếng gào thét dữ dội.
Sau giai đoạn tăng tốc ấy, lũ bùn đá va mạnh xuống vùng bằng phẳng dưới chân núi. Vì địa hình nơi đó tương đối rộng và bằng phẳng, dòng đá tản ra khắp nơi, động năng yếu dần và lượng lớn bùn đá lắng đọng lại phía dưới, tạo nên địa hình hình quạt. Nó thường có thể nhấn chìm công trình kiến trúc hoặc những cánh đồng lớn, phá hủy đường sắt và cầu, gây thiệt hại nghiêm trọng cho việc xây dựng ở khu vực miền núi.
Một số vùng núi cao ở Tây Bắc và Tây Nam, vùng núi biên giới cao nguyên Tây Tạng và vùng hoàng thổ Tây Bắc Trung Quốc đều là những nơi có khả năng xảy ra đất đá trôi. Ở những nơi núi cao, thung lũng sâu, mưa tuyết nhiều, thường xảy ra tuyết sạt hoặc mưa bão; cộng thêm hoạt động của vỏ Trái Đất tương đối mạnh, nên tại một số nơi có điều kiện địa hình thích hợp, lũ bùn đá rất dễ xuất hiện.
