Tại sao nói hoa là do lá biến thành?
Vấn đề này rất thú vị. Thế kỷ XVIII, nhà thơ Đức đã có câu thơ về “hoa do lá biến thành” và được sự đồng tình của không ít người. Đến nay, mặc dù vẫn có nhiều ý kiến khác nhau với vấn đề này nhưng quan điểm này vẫn được duy trì. Chúng ta biết rằng, hoa lưỡng tính của thực vật có hoa là do đài hoa, tràng hoa, nhụy đực, nhụy cái tạo thành. So với những loài hoa tiến hóa hơn, các bộ phận kể trên khác xa hình dạng lá thông thường, khó mà thấy được sự tương quan gì giữa hoa và lá. Đặc biệt bông hoa sặc sỡ màu sắc và lá xanh cây đúng như vậy. Nhưng nếu như phân tách một bông hoa nguyên thủy, quan sát kỹ hình dáng sẽ phát hiện các bộ phận của hoa dường như có mối liên hệ nhất định với lá.
Ngọc lan, thuộc một loài mộc lan. Họ mộc lan trong giới thực vật có hoa là loài khá nguyên thủy. Hoa của ngọc lan là hoa lưỡng tính, khá to, bên ngoài có 9 phiến cánh hoa và đài hoa, xếp làm ba lớp, mỗi cánh đều có màu trắng, hình dáng tương đương. Nhụy đực là do đa số nhụy đực phân ly tạo thành, bao phấn của nhụy đực dài, chỉ nhị nhụy đực ngắn; nhụy cái là do nhiều tổ chức lá noãn (phân ly) tạo thành, mỗi một nhụy cái giống như một chiếc bình nhỏ, không thấy vòi nhụy, đầu ống lệch về một bên, không phải dạng đầu tròn. Người ta cho rằng đế hoa ở trung tâm hoa ngọc lan giống như một chiếc gậy nhỏ, 9 cánh hoa bên ngoài có hình dạng giống như lá, cũng có gân, nhưng không phân hóa thành đài hoa và tràng hoa; nhụy đực và 12 nhụy cái xếp thành hình xoắn ốc. Cấu tạo của hoa ngọc lan cực kỳ giống cành ngắn có lá trên cây: các bộ phận của hoa giống như dạng biến thái của lá trên cành ngắn, đài hoa giống như những cành ngắn. Thêm vào đó ngọc lan là thực vật nguyên thủy, nên mọi người liên tưởng hoa ngọc lan là do lá biến thành.
Sau này các nhà khoa học lại tìm thấy bằng chứng từ thực vật có đặc trưng của loài nguyên thủy. Họ phát hiện trên cây Degeneria ở Nam Thái Bình Dương, nhụy đực và nhụy cái rất giống hình lá, nhụy đực bẹt giống lá, bên trên có gân, bao phấn ở giữa, không thấy rõ sự phân hóa của chỉ nhị nhụy đực và bao phấn rõ ràng. Thế là họ nghĩ rằng nhụy đực của cây gần với hình lá. Mà lá noãn của cây này cũng giống một chiếc lá, nhụy cái không thấy rõ ống nhị, bầu nhị giống như một chiếc bình nhỏ.
Đặc biệt đầu nhụy cái, không có đầu tròn ở đỉnh bầu nhụy giống như ở các loài hoa khác, mà mặt bên lại vươn ra thành một đầu nhụy cái. Cũng có thể nói, chỗ kết hợp hai bên lá noãn của đầu nhụy cái kéo dài từ trên xuống dưới, cực giống một chiếc lá gấp đôi lại, chỗ kết hợp hình thành đầu nhị dài để nhận phấn hoa. Có lúc chỗ gấp kết hợp không chắc, giống như một chiếc lá gập đôi lại sát vào nhau. Vì đầu nhị không phải dạng đầu tròn, mà là một một mặt có diện tích rất lớn nên gọi là mặt đầu nhị. Đặc trưng này chứng tỏ nhụy đực và nhụy cái của cây này rất nguyên thủy, mối liên hệ của hoa và lá dường như rõ rệt.
Cây Degeneria thuộc họ mộc lan. Trong họ mộc lan còn có rất nhiều nhụy đực của thực vật cũng có hiện tượng chỉ nhị khá rộng, bao phấn dài, màng ngăn bao phấn vươn ra khỏi bao phấn, điều này chứng tỏ hoa do lá biến thành.
Đương nhiên từ góc độ thực vật học hiện đại, những điều kể trên mới chỉ là một giả thuyết. Nếu có thể tìm thấy hóa thạch hoàn chỉnh của hoa thuộc loài thực vật có hoa thời nguyên thủy thì sẽ giúp đỡ nhiều cho việc tìm ra lời giải đáp toàn diện về vấn đề này.
