Tại sao một số thực vật lại có khả năng tự bảo vệ mình?
Khi đi dã ngoại hoặc khảo sát thiên nhiên, chúng ta thường có cảm giác như đang rơi vào những chiếc bẫy gai của thực vật. Ở vùng núi phía Bắc, điều gây phiền phức nhất là gai của cây táo chua khiến con người rất khó chịu. Gai dài của cây táo chua chính là để tự bảo vệ, tránh sự xâm hại của động vật. Nói rộng ra, những thực vật có gai thường đều có “mục đích” riêng. Chẳng hạn, cây xương rồng vốn sống ở sa mạc, do khí hậu khô hạn nên lá đã thoái hóa, trong cơ thể tích trữ nhiều nước, bên ngoài lại mọc rất nhiều gai cứng. Nếu không có gai, động vật trên sa mạc khi khát nước có thể ăn cây xương rồng. Những loài thực vật có gai dài như vậy giống như đang mang vũ khí để phòng thân.
Có một số thực vật thân thảo cũng mọc gai. Gai của chúng vốn không cứng như gai cây táo chua, nhưng lại có đặc điểm rất độc đáo: bên trong rỗng và chứa dịch độc. Nếu người hoặc thú chạm phải, gai sẽ tự gãy, chất dịch độc chảy ra và thấm vào da, khiến da mẩn đỏ, dị ứng hoặc ngứa rát. Vì vậy, động vật hoang dã thường không dám xâm phạm chúng. Điển hình trong nhóm này là cỏ bò cạp, thuộc họ gai, thường sống ở nơi tương đối ẩm ướt, râm mát, hay gặp trong khe núi hoặc trong rừng.
Khi lấy mẫu thực vật, người ta thường gặp một loại cây thân thảo rất giống hoa thạch trúc. Tuy nhiên, nó khác hoa thạch trúc ở chỗ mép cánh có những vết khía nhỏ và sâu hơn, thân cây nhỏ hơn, lá mọc đối và hẹp hơn. Nếu dùng tay nhổ lên, bạn sẽ thấy thân cây hơi dính. Hóa ra bề mặt giữa các đốt cây tiết ra dịch dính giống như được bôi hồ. Loài cây này gọi là cù mai. Thân cây có chất dính giúp nó ngăn côn trùng leo theo thân lên gây hại cho lá và hoa. Khi côn trùng leo lên, chúng bị chất dính giữ lại, không thể cử động và không ít con đã chết vì thế.
Lá của một số thực vật mọc đối, nhưng phần gốc lá lại nở rộng và nối liền với nhau. Nhìn bên ngoài, thân cây như xuyên qua hai chiếc lá liền nhau; chỗ nối hai lá còn lõm xuống, khi trời mưa có thể đọng lại một ít nước. Lượng nước này cũng có tác dụng bảo vệ: nếu côn trùng có hại leo lên thân, chúng gặp phải “biển nước” nhỏ ấy sẽ không thể vượt qua, nhờ đó cây bảo vệ được hoa và lá của mình. Loài cây này gọi là cây tục đoạn, một vị thuốc trong Đông y.
Nhiều loài thực vật còn có độc, không chỉ độc với con người mà cũng độc với động vật. Có loài độc tính rất mạnh, ví dụ lá non của ô đầu, rau lê; nếu trâu bò ăn phải có thể lập tức trúng độc mà chết. Thú vị là trâu bò dường như cũng biết những lá này độc nên thường tránh không ăn. Đa số thực vật có độc chứa các chất kiềm sinh vật, có mùi vị đặc biệt, đây cũng là một phương thức tự bảo vệ của giới thực vật. Cây ngân hạnh và cây long não rất ít khi bị côn trùng gây hại, vì chúng có chứa các thành phần hóa học chống côn trùng. Bản thân long não trong cây long não cũng là một loại dược liệu quý dùng để trị côn trùng.
Phần lớn cách thực vật chống lại côn trùng gây hại đều mang tính thụ động. Cỏ bắt ruồi trong nhóm thực vật ăn côn trùng tuy dùng lá khép lại để bắt côn trùng, nhưng mục đích là lấy côn trùng làm thức ăn, bổ sung dinh dưỡng. Một số tờ báo trên thế giới từng đăng chuyện thực vật ăn thịt người, nhưng đó là những lời đồn không đáng tin. Căn cứ vào những hiểu biết về cấu tạo, chức năng cơ quan và toàn bộ các nhóm thực vật, có thể nói thực vật ăn thịt người là điều không thể có.
