Vì sao vào cuối thế kỉ 19, toán học Trung quốc lại lạc hậu hơn Nhật Bản?

Sự giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Nhật Bản có nguồn gốc lâu đời. Toán học ở Nhật Bản được gọi là wasan; trước đây chủ yếu học từ các điển tịch toán học cổ Trung Quốc, đồng thời không ngừng phát triển những thế mạnh riêng. Các sách “Kỉ hà nguyên bản” năm 1607 do Từ Quang Khải và Matteo Ricci dịch, cùng “Đại vi tích thập cấp” năm 1859 do Lý Thiện Lan và Alexander Wylie dịch, luôn là những điển tịch chủ yếu để Nhật Bản tìm hiểu toán học phương Tây. Cho đến những năm 70 của thế kỷ XIX, Nhật Bản vẫn còn cử người đến Trung Quốc thu thập thư tịch toán học Trung Quốc để tham khảo.

Nhưng từ năm 1868, sau thời Duy Tân Minh Trị, chính phủ Nhật Bản một mặt học kỹ thuật phương Tây để phát triển công nghiệp, mặt khác trong giáo dục chủ trương phế bỏ toán Trung Hoa, chuyên dùng toán phương Tây và phổ cập toán học phương Tây. Đồng thời, Nhật Bản liên tục cử người đến Anh, Đức chuyên học toán, để khi về nước tăng cường giảng dạy toán học phương Tây. Những biện pháp này khiến trình độ toán học của Nhật Bản nâng cao nhanh chóng.

Nhìn lại Trung Quốc, chủ trương “Trung học vi thể, Tây học vi dụng” nhấn mạnh lấy Tứ thư Ngũ kinh của Trung Quốc làm chính, còn khoa học kỹ thuật phương Tây, bao gồm cả toán học, chỉ lấy về để dùng. Không hề có ý định xếp toán học vào môn học chính trong trường, lại càng chưa có ý thức dùng toán học để giáo dục thanh thiếu niên. Vì thế, tinh thần khoa học thời ấy không được đề cao, toán học phương Tây cũng không được phổ cập. Mặt khác, rất nhiều trí thức còn cho rằng hình học, đại số phương Tây vốn Trung Quốc đã có từ thời cổ, nên không bỏ công sức học tập và nghiên cứu. Chính thái độ giậm chân tại chỗ này khiến toán học Trung Quốc kể từ sau năm 1870 không tiến lên được. Kết quả là sau thất bại trong Chiến tranh Giáp Ngọ năm 1894, Trung Quốc lại phải quay ngược trở lại học toán từ Nhật Bản và liên tục cử lưu học sinh tới Nhật. Chỉ trong vòng 20 năm, thực lực toán học giữa hai nước Trung - Nhật đã đảo chiều; đây là một bài học lịch sử đau đớn.

Vì thế, đối với tất cả những gì tiên tiến của nước ngoài, chỉ cần hữu dụng đối với Trung Quốc thì nên thực hành tinh thần tiếp thu, mạnh dạn đưa vào, rồi thông qua hấp thụ và tiêu hóa để cuối cùng hình thành bản sắc của mình, từ đó vượt lên tiền nhân.