Vì sao trên Trái Đất lại có nhiều sa mạc?
Diện tích sa mạc ở Trung Quốc khoảng hơn 70 vạn km2, trong đó hơn 90% nằm ở Nội Mông, Ninh Hà, Cam Túc, Tân Cương… Ở nhiều khu vực khác trên thế giới, sa mạc cũng rất phổ biến. Chẳng hạn, sa mạc Sahara nổi tiếng ở châu Phi có diện tích hơn 8 triệu km2.
Vì sao sa mạc lại hình thành nhiều như vậy?
Xét về nguyên nhân tự nhiên, gió là động lực tạo ra sa mạc, cát là cơ sở vật chất hình thành sa mạc, còn hạn hán là điều kiện tất yếu để sa mạc xuất hiện.
Gió thổi bùn cát trên mặt đất, làm cho vỏ Trái Đất lộ ra lớp đất đá hoặc chỉ còn lại những viên đá, biến nơi ấy thành vùng đá hoang vắng. Những hạt cát bị gió thổi đi; khi gió yếu dần hoặc gặp vật cản, cát chất đống thành các đụn, phủ lên mặt đất, nhìn từ xa giống từng đợt sóng biển. Các đụn cát này thường lớn nhỏ, cao thấp khác nhau; thông thường cao khoảng 20 - 30 m. Nhiều đụn cát nhìn từ bề mặt giống hình trăng khuyết và đều xếp theo một hướng. Tất cả đều do gió tạo nên. Thông thường, các bãi đá có thể bao gồm cả bãi cát; thực ra ban đầu ở đó không có cát, đá bị phong hóa dần mới biến thành cát. Vì thế, đó chỉ là những ổ cát phụ, cung cấp cát cho sa mạc.
Tuy nhiên, không phải ở vùng nào cát cũng bị gió cuốn đi. Thông thường, chỉ những khu vực có khí hậu khô hạn, bề mặt không có cây cỏ che phủ, các đụn cát trên mặt đất mới dễ bị gió thổi bay.
Vùng gió từ 15° - 35° vĩ Bắc có khí áp tương đối cao, thời tiết ổn định, lượng mưa ít và không khí khô ráo, nên rất dễ hình thành sa mạc. Nhiều sa mạc lớn nổi tiếng trên thế giới như sa mạc Ả Rập và Sahara đều thuộc khu vực này. Ngoài ra, cũng có một số sa mạc thuộc vùng ôn đới. Những vùng ấy thường cách xa biển, lại có các mạch núi cản trở, nên không nhận được gió biển ẩm thổi vào. Các sa mạc ở vùng Tây Bắc Trung Quốc là như vậy.
Một số vùng duyên hải cũng có sa mạc. Ví dụ, sa mạc Namicô ở Tây Nam châu Phi nằm gần Đại Tây Dương. Sự hình thành của nó không chỉ liên quan đến gió mà còn do không khí trên dòng hải lưu lạnh tạo thành luồng gió lạnh thổi vào vùng lục địa nóng. Hơi nước bị mất đi, khó hình thành mưa, vì thế dù ở ven biển, khu vực này vẫn vô cùng khô ráo; đó là điều kiện thuận lợi để sa mạc hình thành.
Trong các thời kỳ địa chất, lòng biển và hồ thường chứa nhiều bùn cát, đá cuội. Nếu vỏ Trái Đất biến động khiến hồ khô đi, những vật chất đó cũng thường trở thành cơ sở để hình thành sa mạc.
Tuy vậy, tất cả nguyên nhân tự nhiên kể trên chưa thể giải thích hoàn toàn sự hình thành của mọi sa mạc. Các nhà khảo cổ còn phát hiện một số sa mạc trước kia từng là rừng rậm, bãi cỏ và ruộng tốt. Ví dụ, vùng sa mạc Tây Bắc Trung Quốc xưa kia từng là đất canh tác phì nhiêu và thảo nguyên, nhưng về sau do con người tàn phá nên biến thành sa mạc.
Do đó, sự hình thành sa mạc còn có nguyên nhân xã hội. Có người cho rằng vì lợi ích trước mắt mà chặt phá rừng, phá hoại thảo nguyên sẽ dẫn đến sa mạc hóa. Chiến tranh cũng là một nguyên nhân, vì nó phá hoại các công trình thủy lợi, từ đó góp phần gây nên sa mạc.
