Trong trứng hoá thạch của khủng long có thể tìm được những đầu mối nào?
Chúng ta đều biết khủng long đã tuyệt chủng cách đây khoảng 65 triệu năm. Muốn tìm hiểu cuộc sống của chúng khi còn thống trị Trái Đất, các nhà cổ sinh vật học chủ yếu phải dựa vào xương hóa thạch và những quả trứng hóa thạch giống như các khối đá. Vậy từ những quả trứng ấy, họ có thể thu được bao nhiêu manh mối có giá trị?
Năm 1922, các nhà khoa học ở Mông Cổ phát hiện những ổ trứng khủng long hóa thạch. Trước hết, phát hiện này chứng minh rằng ít nhất một bộ phận khủng long sinh sản bằng cách đẻ trứng.
Ổ trứng khủng long được xếp theo hình nan quạt. Lớp càng gần tâm vòng tròn thì số trứng càng ít, nhưng kích thước lại càng lớn. Dựa vào hiện tượng này, các nhà khoa học suy đoán rằng vào mùa sinh sản, khủng long có thể giao phối thành đàn. Trước khi đẻ, khủng long cái dùng chân trước đào một hố tròn, phần giữa hơi nhô lên. Sau đó nó đi quanh hố để đẻ trứng; mỗi lần đẻ xong một vòng lại phủ đất lên rồi tiếp tục đẻ vòng tiếp theo, nhiều nhất có thể tới bốn vòng trứng. Cách xếp trứng dạng nan quạt giúp hạn chế việc hấp thu quá nhiều ánh nắng Mặt Trời, nhờ đó tăng khả năng trứng nở thành công.
Đến thập niên 80 của thế kỉ XX, các nhà cổ sinh vật học phát hiện rằng vào giai đoạn khủng long sắp tuyệt chủng, nhiều vỏ trứng khủng long xuất hiện hiện tượng quá dày hoặc quá mỏng. Vỏ quá dày sẽ làm các lỗ khí trên vỏ bị thu hẹp, khiến phôi thai chết vì thiếu oxy. Vỏ quá mỏng thường là do trứng chưa phát triển hoàn chỉnh đã được đẻ ra, chỉ cần va chạm nhẹ cũng có thể vỡ.
Vì sao lại xuất hiện trứng vỏ dày và trứng vỏ mỏng? Khi nghiên cứu quá trình đẻ trứng ở gà vịt, các nhà sinh vật học nhận thấy nếu con vật sắp đẻ trứng nhưng bất ngờ chịu kích thích như nhiệt độ thay đổi đột ngột hoặc bị kinh động, hoóc môn trong cơ thể có thể biến đổi, khiến trứng rút trở lại và tiếp tục phát triển trong ống dẫn trứng. Khi ấy, bên ngoài lớp vỏ cũ có thể hình thành thêm một lớp vỏ mới. Ngược lại, nếu kích thích bên ngoài làm mất cân bằng kích tố sinh dục và thúc trứng ra ngoài quá sớm, trứng đẻ non sẽ có lớp vỏ rất mỏng.
Nếu hiện tượng vỏ trứng quá dày hoặc quá mỏng ở khủng long cũng do kích thích từ môi trường bên ngoài gây nên, thì sự kích thích ấy là gì? Các nhà khoa học lập tức liên tưởng đến “học thuyết va đập của hành tinh nhỏ” về sự tuyệt chủng của khủng long. Theo giả thuyết này, Trái Đất khi đó có thể đã chịu một cú va chạm mạnh, làm khí hậu biến đổi đột ngột; đó rất có thể là một tác động ngoại cảnh vô cùng lớn.
Tóm lại, việc nghiên cứu trứng hóa thạch khủng long giúp con người hiểu thêm nhiều thông tin về thời đại ấy, như cách khủng long sinh sản tại chỗ, biến đổi khí hậu, thay đổi cấu tạo địa chất và biến động của môi trường sinh thái.
