Tại sao hình dáng của cá vàng lại đẹp kì lạ như vậy?

Cá vàng là loài cá cảnh quen thuộc với rất nhiều người. Chúng không chỉ có màu sắc phong phú như vàng, trắng, xanh, đen hoặc pha nhiều màu, mà hình dáng, vảy, vây, đuôi, mắt và phần đầu cũng có nhiều khác biệt rõ rệt. Chính vẻ ngoài rực rỡ, đôi khi lạ mắt ấy khiến cá vàng trở nên đặc biệt. Chúng bơi thong thả, dễ thích nghi với môi trường nhỏ như chậu, bồn nên càng được nhiều người yêu thích nuôi làm cảnh.

Thực ra, tổ tiên của cá vàng chính là loài cá chép thường gặp. Chỉ cần nhìn cá vàng giống, người ta sẽ thấy chúng gần như rất khó phân biệt với cá chép con, vì vậy cá vàng còn được gọi là cá chép vàng. Sự biến đổi màu sắc phong phú của cá vàng gắn liền với quá trình con người nuôi dưỡng và chọn giống lâu dài. Theo ghi chép trong văn hiến, hơn 1000 năm trước người ta đã phát hiện cá chép màu vàng. Khi đó hiện tượng này chưa được giải thích bằng khoa học, nên từng bị các nhà duy tâm gọi là “thần” và được nuôi thả ở lầu Nguyệt Ba, Gia Hưng, Chiết Giang. Đây có lẽ là nơi nuôi cá vàng sớm nhất ở Trung Quốc. Đến thời Bắc Tống, cá vàng được đưa tới Hàng Châu; sang thời Nam Tống, việc nuôi cá vàng đã trở nên khá phổ biến trong các gia đình. Đến triều Thanh, người ta bắt đầu có ý thức chọn giống, tạo ra hàng trăm giống cá vàng có hình dáng kỳ lạ như ngày nay.

Vì sao cá chép bình thường lại có thể biến thành cá vàng đẹp đến vậy? Điều này liên quan đến sự thay đổi của các thể sắc tố trên bề mặt cơ thể cá. Vảy cá chép thường có màu xám bạc, bên trong chứa thể sắc tố đen, thể sắc tố da cam và một chất phản quang màu xanh nhạt. Dưới tác động của môi trường bên ngoài, thể sắc tố đen dần mất đi, còn sắc tố da cam tăng lên, khiến vảy cá chuyển sang màu da cam. Những kích thích khác nhau có thể làm các loại thể sắc tố trong vảy và da thưa ra, tập trung lại hoặc pha trộn với nhau để tạo nên màu mới. Chẳng hạn, thể sắc tố đen kết hợp với chất phản quang sẽ tạo màu xanh; thể sắc tố đen phối hợp với sắc tố vàng sẽ tạo màu xanh lục. Ngoài ra, một số nguyên tố kim loại có trong nước hoặc thức ăn còn có thể kết hợp với axit amin trong protein của da cá vàng để tạo thành các sắc tố khác nhau. Ví dụ, da màu trắng có chứa niken (Ni), da màu đen có chứa đồng, sắt, coban (Co), còn da màu đỏ có thể tìm thấy molipđen (Mo).

Sự biến đổi về hình dáng cũng có nguyên nhân riêng. Khi cá được chuyển từ sông hồ vào nuôi trong chậu, bình, phạm vi hoạt động nhỏ lại; chúng không cần tự kiếm ăn, không phải lo bị kẻ địch tấn công và cũng không cần bơi nhanh như trước. Vì thế thân hình dài, mỏng và dẹt dần trở nên ngắn, thô hơn. Một số cá do được nuôi lâu trong nơi ánh sáng yếu, khi nhìn vật phải dùng sức nhiều, lâu dần hai mắt lồi ra. Nhờ quá trình chọn nuôi kỹ các giống cá khác nhau và cho phối giống với nhau, đời sau lại xuất hiện thêm nhiều giống lạ hơn. Qua nhiều thế hệ, cá vàng có đủ kiểu dáng và tên gọi khác nhau. Hiện nay, dựa vào đặc điểm bên ngoài, cá vàng thường được chia thành bốn loại: giống cá mè vàng, loại cá hoa văn, loại cá rồng và loại cá đẻ trứng; mỗi loại lại có thể chia thành hàng chục dạng nhỏ hơn.