Côn trùng có "mũi" và "tai" không?

Mùa xuân, hoa đào nở, trăm hoa khoe sắc, ong bướm bay lượn tấp nập giữa các lùm hoa để lấy mật và truyền phấn. Ong và bướm có thể ngửi được hương hoa, vậy có phải chúng cũng có “mũi” không?

Côn trùng thật sự có “mũi”. Nếu bắt một con côn trùng và quan sát kỹ, ta sẽ thấy trên đầu chúng thường có một đôi xúc tu. Xúc tu của các loài rất khác nhau: có loài dài như hai chiếc roi, có loài phân nhiều nhánh như hai chiếc bàn chải, có loài rất ngắn, phía dưới như cán, phía trên phình to giống hai chiếc búa nhỏ. Ngoài ra, dưới miệng côn trùng còn có hai đôi râu ngắn. Dù hình dạng không giống mũi của động vật bậc cao, xúc tu và râu lại có chức năng ngửi mùi. Trên bề mặt chúng có rất nhiều lỗ nhỏ, trong đó ẩn các tế bào cảm thụ mùi. Khi không khí mang mùi đi qua, côn trùng có thể phân biệt được nhờ cấu tạo đặc biệt này.

Đối với nhiều côn trùng, chiếc “mũi” ấy rất quan trọng. Ngoài ong và bướm, nhiều loài còn dùng khứu giác để tìm thức ăn hoặc tìm bạn đời sinh sản. Kiến là ví dụ quen thuộc. Chúng dựa vào mùi để nhận biết đồng loại. Nếu thả vài con kiến của tổ này vào tổ khác, vì mùi khác nhau nên chúng thường nhanh chóng bị kiến trong tổ cắn chết. Côn trùng cũng nhờ khứu giác để tránh những mùi mà chúng không thích.

Dựa vào đặc tính này, con người chế tạo nhiều loại thuốc có mùi. Một số dùng để dụ côn trùng gây hại đến rồi tiêu diệt, một số khác khiến chúng tránh xa, giúp bảo vệ người và động vật, như hương đuổi muỗi hay tinh dầu long não.

Côn trùng không chỉ ngửi được mùi mà còn phân biệt được âm thanh. Trên cơ thể chúng có những bộ phận hoạt động giống như tai. “Tai” của côn trùng rất lạ vì vị trí không giống nhau giữa các loài. Có loài tai nằm ở hai bên đoạn bụng thứ nhất, mỗi bên một cái, bề ngoài như vết nứt hình bán nguyệt. Tai của muỗi nằm trên đôi xúc tu ở phần đầu, trong đoạn thứ hai của mỗi xúc tu có cơ quan nghe. Tai của dế lại mọc trên đoạn thứ hai của đôi chân trước. Còn tai của thiêu thân có loài ở phần ngực, có loài ở phần bụng.

Khả năng nghe của côn trùng cũng rất đặc biệt. Chúng phân biệt nhịp điệu và quy luật âm thanh rất tốt. Khi số lần ngắt nối của âm thanh trong một giây quá nhiều, tai người chỉ nghe như một chuỗi liên tục, nhưng nhiều côn trùng vẫn phân biệt được rõ sự thay đổi hàng chục lần mỗi giây. Không chỉ vậy, nhiều loài còn nghe được siêu âm, thậm chí có loài nghe được dao động 200 nghìn lần mỗi giây, tức 200 kHz.

“Tai” của côn trùng chủ yếu dùng để tìm bạn đời. Ví dụ, côn trùng cái có thể dựa vào âm thanh lạ để tìm nơi ẩn náu của con đực và giao phối. Tai cũng giúp chúng tự bảo vệ. Nhiều loài thiêu thân nghe được siêu âm của dơi, loại âm thanh tai người không nghe được, nhờ vậy nhanh chóng rời khỏi vùng nguy hiểm và tránh bị dơi bắt.