Tại sao hai bên thân cá thông thường đều có trắc tuyến (đường bên)?
Nếu quan sát cá một lúc, bạn sẽ thấy hầu như phần lớn cá đều có một đường vân mảnh chạy dọc hai bên thân, từ đầu đến gần cuối đuôi. Đó chính là trắc tuyến, hay còn gọi là đường bên, một “giác quan thứ sáu” của loài cá. Đa số cá có một đôi đường bên, nhưng một số ít có hai đôi, ba đôi, thậm chí rất hiếm có loài tới năm đôi. Đường bên là cơ quan cảm giác quan trọng giúp cá thích ứng với đời sống trong nước; đa số loài cá nếu thiếu cơ quan này sẽ khó tồn tại trong môi trường nước.
Biển cả mênh mông có vô số đá ngầm và bãi nguy hiểm ẩn dưới những đợt sóng, gây nhiều khó khăn cho tàu bè qua lại. Nhưng cá rất ít khi va vào đá ngầm như thuyền, đó là nhờ tác dụng của đường bên. Khi sóng biển đập vào bãi đá ngầm, dòng nước và tần suất dao động xung quanh sẽ thay đổi. Đường bên của cá có thể phát hiện kịp thời những thay đổi ấy, giúp cá điều chỉnh hướng bơi chính xác và vượt qua đá ngầm, bãi nguy hiểm một cách an toàn.
Đường bên trên thân cá còn có thể cảm nhận các dao động tần số thấp mà tai trong không nhận biết được. Điều này rất quan trọng đối với việc tìm mồi. Khi cá nhỏ hoặc tôm nhỏ bơi nhẹ trong nước, cá săn mồi có thể thông qua đường bên để cảm nhận và xác định vị trí của chúng. Các nhà khoa học từng làm thí nghiệm: sau khi làm mù mắt cá sộp, nó vẫn có thể bắt mồi như thường; nhưng nếu cắt đứt đường bên, cá sộp không thể bắt được con mồi nữa.
Khi cá di chuyển thành đàn, chúng còn thông qua đường bên để kịp thời nắm được hướng đi của đồng loại, nhờ đó duy trì liên lạc. Khi ngư dân giăng lưới bắt các loài cá như cá nục, nếu một góc lưới không được vây kín hoặc lưới có lỗ thủng, cả đàn cá có thể rủ nhau chui ra qua lỗ ấy.
Đường bên còn bù đắp hạn chế về tầm nhìn của cá. Cũng như các động vật có xương sống khác, cá thường có mắt, nhưng ánh sáng mạnh yếu ảnh hưởng rất lớn đến cấu tạo và chức năng mắt. Một số loài cá sống lâu dài ở biển sâu do thiếu ánh sáng nên mắt gần như mất tác dụng. Một số loài sống trong hang động, giếng hoặc nước ngầm, quanh năm không thấy ánh Mặt Trời, mắt trở nên rất nhỏ, thậm chí biến mất hoàn toàn, chẳng hạn một loài cá mù ở Cu Ba thuộc châu Mĩ. Ở những loài này, đường bên lại đặc biệt phát triển và đóng vai trò lớn trong việc tránh kẻ thù.
Đường bên có những tác dụng như vậy là nhờ có hệ thống thần kinh hoàn chỉnh. Cấu tạo của nó gồm những lỗ nhỏ ở bên ngoài thân cá, nối với ống đường bên nằm dưới da. Trên thành ống phân bố nhiều cơ quan cảm giác. Các tế bào cảm giác thông qua dây thần kinh đường bên truyền tín hiệu thẳng đến não, hình thành một hệ thống thần kinh giúp não cá kịp thời nhận biết chuyển động của sóng nước và phản ứng nhanh chóng.
