Trên Mặt Trăng có núi lửa đang hoạt động không?

Từ năm 1969 đến nay, con người đã nhiều lần đặt chân lên Mặt Trăng, tổng cộng tám lần, trong đó có hai lần đổ bộ không người lái, và mang về gần 1 vạn kg mẫu đất Mặt Trăng. Qua nghiên cứu và phân tích, người ta biết rằng nham thạch cấu tạo nên Mặt Trăng chủ yếu là đá xiên hình dài và đá huyền vũ. Mà đá huyền vũ là loại diêm thạch được hình thành do dung nham núi lửa phun ra rồi đông kết lại. Vì thế, sự phân bố rộng rãi của đá huyền vũ trên Mặt Trăng cho thấy nơi đây từng trải qua một thời kỳ núi lửa hoạt động rất mạnh và rộng.

Dựa vào kết quả phân tích tuổi hình thành diêm thạch của Mặt Trăng, kết hợp với nghiên cứu địa chất Mặt Trăng, ta có thể phác họa sơ lược lịch sử hình thành của nó như sau:

Mặt Trăng hình thành cách đây khoảng 4,6 tỉ năm. Khi mới ra đời, nó ngưng kết thành chất rắn, nhưng về sau từng trải qua một giai đoạn nóng chảy bình thường, khiến các vật chất cấu tạo bên trong phân dị và điều chỉnh ở mức độ nhất định. Giai đoạn nóng chảy này không kéo dài lâu; sau đó Mặt Trăng nguội đi, đông kết và tạo thành lớp vỏ rắn bên ngoài tương đối hoàn chỉnh. Tiếp đó, Mặt Trăng bước vào thời kỳ bị các vẫn thạch lớn nhỏ trong vũ trụ bắn phá dữ dội. Nhiều hố vẫn thạch còn giữ lại đến nay trên bề mặt Mặt Trăng có đường kính rất lớn và nằm khá gần nhau, cho thấy tần suất va chạm khi ấy rất cao.

Khoảng 4,1 tỉ năm trước, Mặt Trăng xảy ra một đợt hoạt động núi lửa quy mô lớn. Dung nham phun ra nhiều đã dẫn đến các hoạt động cấu tạo rộng khắp, tạo nên những dãy núi lớn trên bề mặt Mặt Trăng, dài hơn 1.000 km, cao 3-4 km, như dãy Iapinnin, cùng một số bồn địa. Về sau hoạt động diêm tương yếu dần, cho đến khoảng 3,9 tỉ năm trước, Mặt Trăng lại trải qua một biến động lớn.

Một số hành tinh nhỏ ở gần “hệ Trái Đất - Mặt Trăng” đã va vào Mặt Trăng, để lại những vết thương khổng lồ gọi là biển Mặt Trăng. Các va chạm ấy lại kích thích núi lửa hoạt động rộng rãi, diêm tương phun ra lấp đầy những vùng biển lõm sâu trên Mặt Trăng. Đợt núi lửa này kéo dài mấy trăm triệu năm, mãi đến khoảng 3,15 tỉ năm trước mới dần lắng xuống. Từ đó về sau, hoạt động trên bề mặt Mặt Trăng giảm dần; chỉ thỉnh thoảng mới có hoạt động núi lửa nhỏ và phun khí. Va chạm vẫn thạch vẫn tiếp diễn, nhưng tần suất, dù với vẫn thạch lớn hay nhỏ, đều đã giảm rõ rệt. Vì thế bề mặt Mặt Trăng không còn biến đổi lớn như trước.

Vậy hiện nay Mặt Trăng còn có núi lửa hoạt động không? Căn cứ vào nhiều lần thám hiểm của tàu vũ trụ, đến nay chưa phát hiện chứng cứ cho thấy trên Mặt Trăng vẫn còn núi lửa hoạt động. Tuy nhiên, từ năm 1787 đến nay, người ta nhiều lần ghi nhận những tia chớp bí ẩn trên bề mặt Mặt Trăng. Những tia chớp này thường kéo dài khoảng 20 phút, đôi khi kéo dài mấy giờ. Theo thống kê trong hơn 20 năm, đã quan sát được hàng nghìn lần hiện tượng như vậy. Tia chớp đó thực chất hình thành như thế nào hiện vẫn còn tranh luận. Một số người cho rằng chúng có thể là biểu hiện của hoạt động phun khí trên bề mặt Mặt Trăng, do các hạt bụi bị khí đẩy lên phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Nếu cách giải thích này đúng, điều đó cho thấy núi lửa trên Mặt Trăng chưa hoàn toàn tắt, tuy không phun dung nham mà chỉ còn phun khí.