Làm sao để nhận ra được các sao chính xác khi xem bản đồ sao?
Nếu xem mặt tròn của bầu trời như một hình chiếu trên mặt phẳng, thì bản đồ biểu thị vị trí, độ cao và hình thái của các ngôi sao được gọi là bản đồ sao. Đây là một trong những công cụ cơ bản của quan trắc thiên văn. Trên bản đồ sao cần có tọa độ; đa số bản đồ sao dùng kinh tuyến và vĩ tuyến để thể hiện vị trí của các sao. Độ sáng của sao được biểu thị bằng cấp sao. Từ xa xưa, người ta đã chia mấy nghìn ngôi sao có thể nhìn thấy bằng mắt thường thành sáu cấp. Cấp sáng nhất là cấp 1, có khoảng 20 sao; tiếp theo là sao cấp 2, rồi tối dần đến cấp 3, cấp 4, cấp 5. Sao cấp 6 thì mắt thường phải rất khó mới nhìn thấy. Cứ kém một cấp, độ sáng giảm khoảng 2,5 lần. Sao cấp 1 sáng hơn sao cấp 6 khoảng 100 lần.
Nhận biết các ngôi sao không khó, nhưng không nên cố nhận quá nhiều và quá nhanh trong một lúc. Mỗi lần chỉ nên nhận một ít, nhưng đã nhận ra thì cố gắng ghi nhớ để lần sau nhận thêm những ngôi sao khác, đồng thời phải nói được tên của chúng. Phương vị trên bản đồ sao được quy ước như sau: bắc ở phía trên, nam ở phía dưới, đông bên trái, tây bên phải. Nếu xác định sai phương hướng, khi xem bản đồ sẽ rất khó tìm được các sao. Để xác định phương hướng, người xưa đã chia các ngôi sao trên trời thành từng nhóm, rồi dùng những đường tưởng tượng nối các sao trong nhóm lại, gọi là chòm sao. Bầu trời được chia thành 88 chòm sao. Mỗi chòm sao có hình dạng nhất định và được đặt tên riêng, như “chòm Đại Hùng”, “chòm Tiểu Hùng”, “chòm Lạp Hộ”, “chòm Mục Phu”, “chòm Tiên Vương”, “chòm Tiên Nữ”, v.v. Những cái tên đẹp đẽ ấy gợi cho ta nhiều tưởng tượng, đồng thời giúp nhận ra các chòm sao trên bản đồ sao nhanh hơn.
Ví dụ vào khoảng nửa đêm tháng 3, khi nhìn lên bầu trời, ta sẽ thấy gần đỉnh đầu có bảy ngôi sao sáng, hình dáng giống một chiếc muôi lớn, phần cán cong chỉ về hướng đông nam. Đó là sao Bắc Đẩu. Dựa vào bản đồ sao, ta rất dễ tìm sao Bắc Đẩu trên bầu trời. Sao Bắc Đẩu là nhóm sao chủ yếu trong chòm Đại Hùng. Nhận ra sao Bắc Đẩu, bạn cũng có thể nhận ra cả chòm sao này. Theo hướng chiếc cán của sao Bắc Đẩu về phía nam, bắt đầu từ ngôi sao cuối cùng trên cán rồi kéo dài một khoảng bằng chiều dài sao Bắc Đẩu, ta sẽ gặp một ngôi sao màu đỏ da cam rất sáng; đó là sao Đại Giác của chòm sao Mục Phu. Tiếp tục đi theo hướng này về phía nam, cách sao Đại Giác một khoảng bằng cự ly sao Bắc Đẩu, có một ngôi sao sáng màu xanh; đó là ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Tiên Nữ, gọi là sao Giác Túc Nhất. Với cùng một chòm sao, cứ sau nửa tháng nhưng sớm hơn 1 giờ, bạn sẽ thấy nó nằm đúng vị trí như nửa tháng trước. Chẳng hạn, nếu 1 giờ sáng ngày 1/3 bạn thấy chòm sao ở một vị trí nào đó, thì khoảng 11 giờ đêm ngày 1/4 bạn sẽ lại thấy nó ở đúng vị trí ấy.
Dựa vào bản đồ sao, bạn có thể lần lượt tìm ra các ngôi sao sáng; rồi dựa vào hình dạng do các sao tạo thành, bạn sẽ dần nhận ra các chòm sao. Như vậy là bạn đã đạt được mục đích nhận biết các ngôi sao trên bản đồ sao.
