Vì sao vị trí của các chòm sao biến đổi theo thời gian?

Vào những đêm tối không trăng, trời trong và đứng ở nơi quang đãng, ta có thể thấy các ngôi sao lấp lánh trên nền trời đen. Nếu quan sát thường xuyên, ta sẽ nhận ra các sao mọc lên từ phía đông, chậm rãi đi qua bầu trời rồi dần lặn xuống phía tây, giống như Mặt Trời hằng ngày mọc ở phía đông và lặn ở phía tây. Thực ra hiện tượng này là do Trái Đất tự quay từ tây sang đông tạo nên.

Ngoài chuyển động hằng ngày từ đông sang tây, thời điểm mỗi ngôi sao mọc ở ngày hôm sau còn sớm hơn ngày hôm trước khoảng 4 phút. Vì vậy, tại cùng một thời khắc trong các đêm khác nhau của một năm, những ngôi sao ta nhìn thấy không hoàn toàn giống nhau; vị trí các chòm sao cũng dần dịch về phía tây. Chẳng hạn chòm Lạp Hộ quen thuộc, đầu tháng 12 lúc hoàng hôn mới mọc lên ở phía đông; sau khoảng ba tháng, vào lúc hoàng hôn nó đã lặn về phía tây. Chòm sao này đi qua bầu trời phương nam, nhưng đến cuối mùa xuân, lúc hoàng hôn nó gần như lặn cùng Mặt Trời.

Sự dịch chuyển chậm dần về phía tây của các chòm sao theo mùa là do Trái Đất còn quay quanh Mặt Trời. Nếu ban ngày cũng có thể nhìn thấy sao, ta sẽ thấy Mặt Trời mỗi ngày dịch dần về phía đông giữa các chòm sao. Mỗi ngày Mặt Trời dịch khoảng 1°, tương đương gần hai lần đường kính biểu kiến của Mặt Trời. Vì vậy, trong một năm, các sao có hiện tượng “chuyển động biểu kiến hằng năm” trên bầu trời.

Tóm lại, các sao có hai dạng chuyển động biểu kiến. Dạng thứ nhất do Trái Đất tự quay gây ra, tạo nên chuyển động vòng ngày, khiến mỗi đêm ta thấy các sao mọc từ phía đông và lặn về phía tây.

Dạng thứ hai do Trái Đất quay quanh Mặt Trời tạo nên, gọi là chuyển động biểu kiến hằng năm, khiến các chòm sao xuất hiện hoặc biến mất theo mùa. Hai hiện tượng này có nguyên nhân khác nhau, không nên nhầm lẫn với nhau.