Sách "Nguyên lí hình học" được đưa vào Trung Quốc như thế nào?
Năm 332 trước Công nguyên, quốc vương Macedonia là Alexandre Đại đế chinh phục Ai Cập và xây dựng thành phố lớn Alexandria ở cửa sông Nin. Thành phố này nhanh chóng phát triển, trở thành một trung tâm học thuật quan trọng.
Vào khoảng 300 năm trước Công nguyên, đông đảo học giả tụ hội tại Alexandria, trong đó có Euclide. Khi ấy, ông lập một trường dạy toán tại Alexandria. Người ta biết rất ít về cuộc sống của Euclide trước khi ông đến Alexandria. Có lẽ ông đã tiếp thu học vấn từ nhà hiền triết Plato. Euclide có ảnh hưởng sâu rộng trong toán học. Cho đến ngày nay, tên tuổi của ông vẫn thường xuyên được các nhà toán học nhắc đến.
Danh tiếng của Euclide chủ yếu bắt nguồn từ tác phẩm “Nguyên lý” của ông. “Nguyên lý” là một bộ sách đồ sộ, gồm 15 quyển, đề cập đến hình học phẳng, hình học không gian và phần lớn nội dung của lý thuyết số. Tuy nhiên, trong số rất nhiều định lý, chỉ một phần là kết quả do chính Euclide tìm ra. Công lao lớn nhất của ông là đưa ra các tiên đề và diễn giải chúng. Ông đã thành công trong việc biến các lý luận toán học tản mạn, từ những cơ sở giả định, thành các kết luận chặt chẽ. Ngày nay, phương pháp tiên đề được ứng dụng rộng rãi trong nhiều ngành toán học hiện đại như tôpô học, đại số trừu tượng. Trong các lĩnh vực ấy, trước tiên người ta đưa ra tiên đề, rồi diễn giải các tiên đề để xây dựng những lý thuyết đẹp đẽ.
Tác phẩm “Nguyên lý” có ảnh hưởng sâu sắc đối với tư tưởng phương Tây. Từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ thế kỷ này qua thế kỷ khác, người ta nghiên cứu, phân tích và giải thích nội dung của sách mãi cho đến ngày nay. Có người cho rằng trong nền văn minh châu Âu, chỉ có “Kinh thánh” mới sánh được với “Nguyên lý”.
Tác phẩm “Nguyên lý” được đưa vào Trung Quốc nhờ nhà khoa học Từ Quang Khải vào cuối đời Minh. Từ Quang Khải (1562 - 1633), tự là Tử Quang, người khu Ngô Tùng, thành phố Thượng Hải. Ông đỗ cử nhân vào khoảng triều Vạn Lịch nhà Minh năm 1597, đỗ tiến sĩ năm 1604. Trong triều Sùng Trinh, ông từng giữ các chức Thượng thư bộ Lễ, Hàn Lâm viện học sĩ, Đông các học sĩ, cuối cùng đến năm 1632 là Văn các Đại học sĩ. Ông có nhiều cống hiến to lớn trong việc tăng cường quốc phòng, phát triển nông nghiệp, chấn hưng thủy lợi và cải tiến lịch pháp. Ông không tiếc sức du nhập toán học và lịch pháp phương Tây vào Trung Quốc. Khi quen biết nhà truyền giáo Italia Matteo Ricci, ông quyết định phiên dịch các tác phẩm khoa học phương Tây. Matteo Ricci chủ trương trước hết dịch các tác phẩm về lịch pháp, thiên văn để nhà vua thưởng thức. Nhưng Từ Quang Khải kiên trì cho rằng theo logic, trước hết phải dịch “Nguyên lý”. Từ Quang Khải và Matteo Ricci đặt tên bản dịch “Nguyên lý” sang Trung văn là “Nguyên lý hình học”. Đến năm 1606, họ dịch xong 6 quyển, và năm 1607 in, phát hành tại Bắc Kinh.
Cùng với việc phiên dịch, Từ Quang Khải còn bình giải và giới thiệu tác phẩm “Nguyên lý hình học”. Trong tác phẩm “Nguyên lý hình học giảng giải”, ông nói: “Đối với quyển sách này cần có bốn không: không nghi ngờ, không giấu giếm, không thử nghiệm, không thay đổi; hoàn toàn tuyệt đối chính xác”. Vì tính logic của “Nguyên lý hình học” rất chặt chẽ, Từ Quang Khải còn nói sách này có bốn cái không thể: không thể bỏ sót một chữ, không thể có sai lầm, không thể bỏ đi một đoạn, không thể đảo lộn thứ tự trước sau. Những lời bình luận như thế về hình học ở Trung Quốc cách đây 400 năm thật không dễ có.
Cống hiến của Từ Quang Khải và Matteo Ricci trong bản dịch “Nguyên lý hình học” là vô cùng lớn. Họ đã xác định nội dung khoa học của “Hình học trong Nguyên lý” và dịch đúng thuật ngữ “Hình học” cho tác phẩm. “Hình học” là bản dịch của thuật ngữ “Geometrie”. Trong bản dịch, Từ Quang Khải và Matteo Ricci dịch “geo” thành “kỉ hà”, dùng để chỉ hình học, quả là chính xác và thần tình. Trong kỉ hà học, các thuật ngữ điểm, đường, đường thẳng, đường song song, góc, tam giác, hình bốn cạnh đều được dịch từ nguyên bản. Tất cả các thuật ngữ này được lưu truyền đến ngày nay ở các nước phương Đông như Nhật Bản, Việt Nam v.v..., và có ảnh hưởng sâu xa.
Từ Quang Khải yêu cầu dịch toàn bộ “Nguyên lý hình học”, nhưng Matteo Ricci cho rằng như vậy là đủ và dừng lại. Do đó, 9 quyển cuối của “Nguyên lý hình học” phải hơn 200 năm sau mới được dịch. Công việc này do nhà toán học đời Thanh là Lý Thiện Lan và người Anh Wylie hợp tác hoàn thành. Lý Thiện Lan (1811-1882), tự Nhâm Thúc, hiệu Thu Nhẫn, người Hải Ninh, tỉnh Chiết Giang, ngay từ nhỏ đã yêu thích toán học. Năm 1852, sau khi đến Thượng Hải, Lý Thiện Lan cùng Wylie tiếp tục hoàn thành sự nghiệp của Từ Quang Khải và Matteo Ricci. Đến năm 1856, mọi công việc hoàn tất. Bấy giờ, tác phẩm vĩ đại của Euclide đã được du nhập đầy đủ vào Trung Quốc, có tác dụng quan trọng đối với sự phát triển toán học Trung Quốc về sau.
Ngoài việc dịch “Nguyên lý hình học”, Lý Thiện Lan còn phiên dịch “Đại số học” gồm 13 quyển, “Lượm lặt về đại số, vi phân, tích phân” gồm 18 quyển và “Bàn về trời” gồm 18 quyển. Ông còn hợp tác với người khác để dịch “Học thuyết về trọng lực” 20 quyển, “Đường elip” 3 quyển cùng nhiều tác phẩm toán học khác. Nhiều thuật ngữ toán học như vi phân, tích phân đều do ông đặt ra.
Từ Quang Khải trong tác phẩm bình luận “Nguyên lý hình học” từng nói: “Quyển sách sẽ giúp ích cho người đọc loại bỏ tính khí xốc nổi, rèn luyện tĩnh tâm; người đọc sẽ tìm được cách ổn định, suy nghĩ khéo léo nên không ai không thể không học”. Ý ông là đọc “Nguyên lý hình học” giúp con người trừ bỏ tính xốc nổi, rèn luyện thói quen tĩnh tâm, theo một phương pháp nhất định để bồi dưỡng sự khéo léo trong suy nghĩ. Vì vậy, mọi người trên toàn thế giới đều nên học hình học.
Hiện nay, ta đang bước vào thế kỷ XXI. Đúng như lời Từ Quang Khải từng nói, mọi người trên toàn thế giới đều thấy rằng ít nhiều cần phải học tập hình học.
