Vì sao nói "Ba người cùng đi với ta, ắt có một người là thầy ta"?

Chắc bạn từng nghe câu “Ba người cùng đi với ta, ắt có người là thầy ta”. Đây là lời của Khổng Tử trong sách “Luận ngữ”. Dù là bậc học giả lớn thời cổ đại, Khổng Tử vẫn khiêm nhường nói như vậy. Nhưng xét thực tế, câu ấy có hợp lý không?

Trước hết cần hiểu rằng “người thầy” không nhất thiết phải giỏi hơn người khác về mọi mặt. Chỉ cần một người có điểm nào đó vượt trội thì người ấy đã có thể làm thầy ở phương diện đó. Ý của Khổng Tử chính là như vậy.

Giả sử ta chia tài năng của một người thành ba mặt: đức, trí và thể. Nếu trong cả ba mặt Khổng Tử đều đứng đầu trong nhóm ba người, thì hai người còn lại không ai có thể làm thầy ông. Nhưng khả năng này chỉ là một trong 3^3 = 27 cách sắp xếp.

Trong 27 khả năng ấy, chỉ có 1 khả năng Khổng Tử đứng đầu cả ba phương diện. Ở 26 khả năng còn lại, ông không đứng đầu ở ít nhất một mặt, nghĩa là trong nhóm có người có thể làm thầy ông về phương diện nào đó. Như vậy xác suất có người đáng học hỏi lên tới 26/27, khoảng 96,3%.

Cũng có thể tính theo cách khác. Xác suất Khổng Tử đứng đầu về đức là 1/3; về trí cũng là 1/3; về thể cũng là 1/3. Vì vậy xác suất ông đứng đầu cả ba mặt là 1/3 × 1/3 × 1/3 = 1/27.

Tất nhiên, việc đánh giá con người chỉ theo ba mặt là quá đơn giản. Tục ngữ có câu “Có 360 nghề, nghề nào giỏi cũng thành người xuất chúng”. Nếu chia tài năng thành 360 phương diện, thì khả năng người khác hơn ta ở một phương diện nào đó càng lớn.

Giả sử ở mỗi phương diện bất kỳ, khả năng một người thua Khổng Tử là 99%. Với hai người cùng đi, khả năng cả hai đều không hơn Khổng Tử ở một phương diện là 99% × 99% = 98,01%. Nhưng xét trên 360 phương diện, xác suất cả hai không hơn ông ở bất kỳ phương diện nào trở nên rất nhỏ. Ngược lại, khả năng có người vượt ông ở ít nhất một phương diện là rất cao.

Vì vậy, câu nói của Khổng Tử tuy là lời khiêm nhường nhưng cũng có ý nghĩa thực tế: quanh ta luôn có người đáng để học hỏi.